In een uitverkochte schouwburg spreekt de energieke filosofe Martha Nussbaum op 12 december over ‘woede’. Ze is in Nederland om haar nieuwste boek Anger and Forgiveness (2016) te promoten.
De 69-jarige hoogleraar Recht en Ethiek uit Chicago blijft een publiekstrekker, schrijft Trouw de dag ervoor, en daarover uit ook zijzelf haar verbazing en vreugde aan het begin van de avond. In Nijmegen sluit ze haar tour voor volle zalen af met een lezing en een gesprek met Christoph Lüthy, hoogleraar en decaan aan de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit.
Woede als motivatie
In de lezing over woede (anger) beschrijft ze de emotie als een borrelende boosheid, met de intentie om degene die je het onrecht heeft aangedaan met gelijke munt terug te betalen; om wraak te nemen. Dit is een essentieel onderdeel, zegt Nussbaum, en het maakt de emotie gelijk destructief en moeilijk in de hand te houden. Ondanks de problematische uitwerking van woede, worden veel hedendaagse beslissingen erdoor gemotiveerd, en wordt het tonen ervan in veel kringen zelfs aangemoedigd. Kleine jongetjes wordt geleerd dat het heel ‘mannelijk’ is om je boosheid te tonen, en vooral vrouwen kunnen er soms wel wat van gebruiken om serieus te worden genomen. Eigenlijk is woede een emotie die voornamelijk voorkomt uit een positie van zwakte. Desalniettemin ziet Nussbaum ook vergeving niet als de oplossing, want op die manier plaatst degene die vergeeft zichzelf in een positie van morele superioriteit, waardoor de onbalans in stand wordt gehouden. Liever gaat Nussbaum uit van een relatie waarin generositeit en liefde vóór alles worden uitgesproken. Als deze houding onvoorwaardelijk is ontstaat de mogelijkheid tot een constructief gesprek. Ze noemt dit het ‘transformeren’ van de woede.
Voorbeelden van transformatie
Zowel in haar lezing als haar boek voert ze drie individuen op die van het transformeren van de woede hun levenswerk hebben gemaakt. Ze spreekt over Martin Luther King Jr. die het raciale onrecht niet wilde doen vergelden maar de droom had zijn kinderen en die van de slavenhouders samen te zien spelen, werken en leven. Ook bespreekt ze het geweldloze protest (niet passief, want het is juist een actieve daad) van Mohandas Ghandi, waarbij zijn mensen neergeknuppeld blijven worden, en zonder terug te vechten telkens weer opstaan. Tot slot vertelt ze over Nelson Mandela, die in de 27 jaar gevangenisstraf die hij uitzat ruimschoots de tijd heeft gehad om over woede na te denken. De geschriften van Marcus Aurelius zijn voor haar direct van invloed geweest op zijn verzoeningspolitiek; maar het beslissingen zijn individuen die hun leven hebben gewijd aan het transformeren van de woede.
Alternatieven voor schreeuwende politiek
Of het nu gaat om de aanhangers van de Brexit, President Trump of de aanstaande verkiezingen in Nederland of Frankrijk; de stemmers die het politieke systeem omver willen gooien hebben allemaal één ding gemeen: ze zijn woedend. Maar, zegt Nussbaum, woede moet nooit de motor voor politieke beslissingen zijn. Die vergeldingsdrang is niet constructief en leidt zelden tot iets beters in de toekomst. Hedendaagse alternatieven voor de schreeuwende politieke leiders die ze noemt zijn bijvoorbeeld de Amerikaanse Democraat Bernie Sanders, en veel sleutelfiguren in de Black Lives Matter-beweging.
Ook is Nussbaum niet van mening dat opstanden zinloos zijn. Woede moet daarmee niet worden gelijkgesteld aan agressie of protest. We moeten demonstreren, onze stem laten horen, laten zien dat we ergens voor staan, dat is noodzakelijk. Het is knap hoe Nussbaum van de pessimistische vragen die ze krijgt (hoe lossen we het Israël-Palestina conflict op? – ga er maar eens aan) weet om te buigen tot een optimistische roep om constructieve reacties, van het individu en het collectief – en van de politiek. Het theoretische kader dat ze schetst is van belang voor een goed begrip van deze constructieve gedachten, we moeten hoop blijven koesteren dat het beter zal gaan en samenwerken. Daarvoor moeten we bij onszelf beginnen, maar hoe weten we of de acties die we ondernemen vrede ook maar een klein stapje dichterbij brengen?
Getagd onder
