Na de literaire werken van Michael Cunningham en Patti Smith brengt het Arnhemse toneelgezelschap Oostpool nu ook On the Road van Jack Kerouac op de planken. In dit slotstuk van het drieluik (na (in) Koud water en They Are Just Kids) over jonge mensen die in veranderende tijden op zoek gaan naar een andere manier van leven, zijn Sal, Dean en Marylou steeds onderweg. Ze hebben geen doel, maar gaan almaar voort, voort, voort.
In de inleiding op het stuk in Rozet stelt regisseur en artistiek leider Marcus Azzini al dat we het boek niet zullen zien op het podium. Walter Jansen, van boekhandels Jansen & de Feijter en Het Colofon, en fanatiek lezer Gert Jan Witter spreken hem over het vertalen van het literaire werk naar het toneel. Azzini stelt dat het een stuk is over intrinsiek mens zijn, hoe we dat beter kunnen doen, hoe we van elkaar kunnen leren zonder te oordelen. Zijn impliciete boodschap is ook dat lezen daarbij helpt. Boeken leren ons over andere manieren van leven, die we kunnen bekijken zonder dat we erover oordelen. Levens als die van Sal en Dean behoren niet tot de optie voor de meesten in onze eigen tijd, maar het is goed om soms verlekkerd te kijken en je ook af te vragen wat je er allemaal voor zou moeten missen.
Geleefd en gelezen
De drie mannen blijken fervent lezer. Eerst op hun 15de of 17de, later opnieuw voor dit stuk. Ook ik las On the Road een aantal jaar geleden en kon me vooral sfeer herinneren. Dat het in één ruk is geschreven, op één lange rol papier, de mythische proporties die het jachtige jakkeren aannam. Eigenlijk kon ik me geen enkele scène concreet herinneren; het idee dat de staat van mijn exemplaar bevestigt – geleefd en gelezen, bijna verslonden, bobbelende bladzijden omdat ze na het surfen nat waren geworden van het zeewater, de poëtische stijl.
Het woord is ook in het toneelstuk de heilige graal van de personages. Dean (Reinout Scholten van Aschat) wil leren hoe hij zijn gedachten op papier kan krijgen en Sal (Matthijs van de Sande Bakhuyzen), meestal met zijn notitieblok in de hand, wordt door Dean aangetrokken omdat hij zo jachtig en volkomen leeft. Hij gelooft dat bij hem blijven vanzelf voor verhalen zal zorgen. Maar ook de verbeelding van het publiek wordt aangezwengeld door woorden, behalve het uiterlijk van de personages wordt weinig concreet ingevuld. Het publiek wordt geprikkeld door de declamatie van de meanderende blokken tekst van de vertaling van Kerouac. De energie die de acteurs op het podium de zaal inbrengen, dat moet voldoende zijn om de levenskunst van de jaren ’40 en ’50 voel- en inleefbaar te maken.
Voort, voort, voort
On the Road is een bijbel voor levenskunst, zoals het woord dat voor de drie vrienden is. Free writing. Vooral niet stilstaan. De reis overstijgt het normale verplaatsen. Het is ook een reis naar binnen, zoals wanneer Dean en Carlo, een dichtersvriend, zelf proberen volledig eerlijk te zijn door letterlijk elke gedachte die bij hen opkomt uit te spreken. Ze stoppen met slapen, ze gaan alleen maar voort, voort, voort. Het levert echter niet altijd de beste relaties op. Vooral Dean wordt onrustig wanneer hij te lang op één plek is. Hij verlaat Camille (Judith van den Berg, die alle vrouwelijke personages speelt), de vrouw met wie hij een kind heeft, en Sal, wanneer deze ijlend in Mexico wacht tot zijn lijf de bacteriën verslaat. Door te filosoferen over echte vriendschap ben je nog geen goede vriend.
Wel herinner ik me nog het kunsthistorische belang van de roman: beatnik, ‘stream of consciousness’, de ritmische gang van de woorden waardoor ook ikzelf voort, voort, voort wilde lezen. In het stuk gaan de twee vrienden, verteller Sal en Dean, door wie Sal bijna geobsedeerd lijkt, op reis in het naoorlogse Amerika. Want bewegen, zegt Dean, is onze enige nobele functie. Azzini geeft in de inleiding al aan dat het niet eenvoudig is om de beweging op een spannende manier te tonen op het toneel. Er is geen auto, we zitten niet letterlijk op de weg, maar de jachtigheid wordt voelbaar door de acteurs op loopbanden te laten plaatsnemen, hun onrust te tonen in fysieke uitbarstingen af te wisselen met ingetogen monologen.
Bijsmaak
Tegelijkertijd laat het verhaal ook een wat nare bijsmaak achter. Alsof je moet kiezen tussen een jachtig en onzorgvuldig leven, dat in zijn geheel in het teken staat van een ik en ego, of het leven waarbij je aan de zijlijn staat, dat je niet voldoende ervaart of beleeft. Het leven waarin je jezelf voorbijsnelt, of waaraan geen woord hoeft te worden vuilgemaakt, met het woord als absolute leidraad.
On the Road van Toneelgroep Oostpool is op 25 februari te zien in LUX Nijmegen.
De foto's in de galerij zijn allemaal © Sanne Peper
Getagd onder
