Wat doe je als alleenstaande moeder, achtergebleven met twee volwassen, maar maatschappelijk haperende kinderen? Je kloekt op het pathologische af en pleegt tegelijkertijd emotionele roofbouw op de sterkste van de twee. Zie hier de voorstelling Glazen Speelgoed, beladen duw- en trekspel tussen een potsierlijke moeder en haar schuldbewuste zoon. Van de fameuze Cat on a hot tin roof-schrijver Tennessee Williams (1911-1983), uit de zuidelijke staten van Noord Amerika.
Van groots theaterspel tot fragiel soapy scenery.
Toneelgroep Amsterdam speelde afgelopen zaterdag in de Nijmeegse schouwburg deze Amerikaanse oldtimer (hoewel indertijd alleen al vanwege het thema familie een baanbreker) met minimale aankleding. Precies wat de Amerikaanse regisseur Sam Gold -op uitnodiging van artistiek leider Ivo van Hove naar Amsterdam gehaald- nodig had. Hij wilde ‘los’ van de Amerikaanse schrijversgerichte theatercultuur die voorstellingen sterk bepaalt; in de Nederlandse regiegerichte cultuur kon hij makkelijk met het stuk aan de haal. Dat leverde groots theaterspel op (met Chris Nietvelt in de rol van Amanda), maar ook nagenoeg soapy scenery in de schrijnende niet-liefdesscène tussen Laura (Hélène Devos) en Jim (Harm Duco Schut).
Een familiedrama
Want Laura Wingfield, in de twintig en kreupel, woont thuis en koestert hooguit een verzameling glazen dieren. Moeder Amanda onderneemt pogingen om haar uit haar lethargie te sjorren en aan een goede partij te krijgen. Iets waarin ook Amanda ooit haar kansen had, die ze voor een man in loondienst verkwanselde. Een man die inmiddels met de noorderzon vertrokken is, maar wiens portret in Williams' stuk een betekenisvolle plek in de woonkamer-enscenering moet hebben gehad. Bij Gold ontbreekt het portret; wel wordt er zo af en toe naar gewezen alsof het er hing.
Zoon Tom is nu noodgedwongen de kostwinner. Hij werkt in een schoenenfabriek waar hij liever gister dan vandaag uit vertrok, net als zijn vader op avontuur. Maar Amanda laat hem niet. En na een zoveelste mislukte poging om voor Laura een goed partij te vinden, claimt Amanda Toms hulp: of hij alstublieft met een leuke collega op de proppen kan komen. Dat loopt uit op een gênant etentje.
Spelen met afstand en nabijheid.
En telkens is er dat spel met de ruimte: Tom (Eelco Smits) opent het stuk vanaf de zijdeur, tussen publiek en bühne in, met in zijn kielzog moeder Amanda die Laura over haar schouder geworpen meetorst. Tom vertelt ons intussen rechtstreeks van het bestaan in dit manke gezin. Ook zodra de eerste speelscènes loskomen op de rand van de bühne helemaal vooraan, zit hij als schakel tussen publiek en spel: in de scène, maar vanuit het besef dat de zaal toekijkt.
Maar aan Amanda’s claimende moederhand en rappe tong valt emotioneel niet te ontkomen. Of het nu om aangestuurde ruzietjes om bestwil gaat of om de beschuldigende vinger naar vaders portret, geen van drieën is bij machte zich los te rukken zonder het gevoel de ander te kwetsen. Dat levert mooie plaatjes op, bijvoorbeeld als moeder en zoon Laura voor haar dagelijkse fysiotherapie in een letterlijke duw- en trekoefening als een verwrongen drie-eenheidsbeeld functioneel klemzetten.
Moeders van vergane glorie overlopende gebabbel facelift zichzelf intussen in prachtzinnen het lazarus. Daarbij doet ze aan geniale valstrikken. Zo begeleidt ze Toms gang naar de film (synoniem voor ‘laat me met rust’) met een “Doe iets aan je egoïsme en doe een warme sjaal om.”
Tom, schuldbewust, én van een schrijverscarrière dromend, wordt voortdurend heen en weer geslingerd. Laura zou je bijna vergeten, ware het niet dat zij op welgekozen plekken in de volledig lege ruimte lethargisch ligt te wezen en met de glazen figuurtjes speelt of naar een grammofoon luistert. Dat zuigt subtiel bakken aandacht.
Halverwege verschuift het woonkamerbeeld (dat verder enkel uit een eettafel, wat stoelen en een paar attributen bestaat) drastisch van voor tot ver voorbij de plek waar normaal gesproken een achterwand te zien is. Dit op het moment dat Toms collega Jim handig (en nu op zíjn beurt vooraan) in een intiem onderonsje met Laura geforceerd wordt. Uitgerekend Tom hanteert de lier van dit verschuivende decor: hij is immers de verteller maar het schetst natuurlijk ook zijn medeplicht in moeders wanhopige plan.
Daarna lult de jonge, onnozele Jim zich vast tussen pep-talk en wegwezen-hier tot er een goodwill-kus op Laura’s mond belandt. Moeder, ver achterin, lepelt door en kijkt gespannen toe. Tom geneert zich dood. Gelukkig heeft Jim een verloofde achter de hand.
De kunst van het weglaten.
Sam Gold heeft zich in zijn regie op de uitgeklede ruimte toegelegd. Ook in de tekst laat hij Williams zeer gedetailleerde regie aanwijzingen weg. Dat is bevrijdend. Mij gaf het, samen met mijn theatermaatje met wie ik van Glazen Speelgoed genoot, de gelegenheid om in de nazit over Golds keuzes van gedachten te wisselen. En ja, het is sterk om je publiek enkel de essentie van dat duw- en trekspel te tonen in die immens kale theaterdoos, maar wellicht schoot Golds zoektocht ook even door: op de één of andere manier miste toch vaders portret. Juist omdat hij de grote afwezige is. Die had de ruimte best mogen vullen.
