Een intrigerende verkenning van de dunne grens tussen waan en werkelijkheid, dat is waar het om draait in de bijzonder vormgegeven documentaire van Luuk Bouwman. Zes mensen die een psychose meemaakten nemen je mee in hun ervaringen.
De film was een groot succes op het laatste IDFA documentaire festival, met op 4 mei in LUX al de eerste voorstelling voor studenten van de Radboud Universiteit. Vanwege mijn recensie in maart 2025 over zijn vorige film De Propagandist, een portret van een nazistische filmbons Jan Teunissen, vroeg Luuk Bouwman mij of ik interesse had in The Desert of the Real. Normaal zou ik een documentaire over psychose aan me voorbij laten gaan, meer iets voor Medisch Contact. Maar Bouwman is geen gewone documentairemaker.
Hij is niet alleen uiterst productief, want behalve De Propagandist maakte hij ook Gerlach (2023) samen met Aliona van der Horst. Hij kan zich internationaal ook meten met de beste in zijn genre. Daarbij komt, hij is geen liefhebber van traditionele talking heads in zijn werk, hij is meer de essayist en stilist in zijn vak en altijd op zoek naar een bijzondere vorm en compositie. Zo slaagt hij er nu in om met speciaal gekozen ensceneringen en toegevoegde klassieke filmbeelden de gemoedstoestand van zijn verschillenden hoofdfiguren te visualiseren. Als het ware lift je mee op hun reis van werkelijkheid naar droom, van echt naar waan. De filmtitel The Desert of the Real verwijst naar ‘De woestijn van de werkelijkheid’ uit de sciencefiction klassieker The Matrix, waarin de troosteloze verwoeste aardse werkelijkheid wordt beschreven na het ontwaken uit de schijnwereld.
Wat is echt, hoe weet ik wat waar is, droom ik? Wat is het verschil met de werkelijkheid? De film toont het leven van verschillende hoofdfiguren in aanloop naar ingrijpende verwarrende gebeurtenissen, vervolgens de waan en de psychose zelf. Daarna de weg terug naar het ‘normale’. Door de bijzondere vorm en stijl in zijn aanpak, slaagt Bouwman er verbluffend genoeg in om dit proces zowel zichtbaar en vooral ook voelbaar te maken.
Een project van tien jaar
De film werd een tienjarig project, soms een hellegang, maar met een meesterlijk resultaat. Ik sprak Luuk Bouman over zijn monnikenwerk en hoe hij zijn hoofdfiguren heeft gekozen. En hoe zij vervolgens invloed kregen op de inhoud en de vorm. En zo werd The Desert of the Real uiteindelijk een werkstuk dat je bijblijft en je aan het denken zet.
‘Ik ben tien jaar geleden begonnen aan de film. De eerste interviews die ik filmde zijn nog van 2016. Daarna heb ik met tussenpozen in fases gewerkt aan de film. Tussendoor veel montageschetsen gemaakt om de vorm van de film te vinden. Het idee voor opnames in een studio omgeving ontstond tijdens dit maakproces. De studio opnames hebben we begin 2023 gemaakt, daarna volgde een lange montage periode. Het is een echte mozaïekfilm, dus het kostte veel tijd om de film in elkaar te laten vallen, met daarbij de technische uitdagingen van Visual effects.’
De hoofdfiguren, denkers en kunstenaars
‘De meeste hoofdpersonen heb ik via via leren kennen. Zo was Eloy Vos een goede vriend van producent Marc Thelosen. Met Eloy, inmiddels zorgverlener, draaiden we het eerste gesprek in 2016. In gesprekken met Eloy kwam zijn wens naar voren om er geen clichématig verhaal van te maken, hij keek mee met een vroege montage en stuurde me met huiswerk op pad. Daarnaast kende ik de boeken over waanzin van filosoof Wouter Kusters (met Pure Waanzin won hij tien jaar geleden de Socrates beker voor beste filosofische boek) en benaderde hem. Naar aanleiding van de gesprekken met Wouter ontstond het idee om te verbeelden dat je in een film zit als een soort Truman Show. Om de film te beginnen vanuit een meer traditioneel documentaire opzet maar langzaam te laten veranderen in een fictieve speelfilm vorm, waarbij ook de eerder gebruikte alledaagse settings in een studio blijken te zijn opgebouwd.’
‘Ine Poppe kende ik als kunstenaar. Ik vind haar kunst heel erg goed en ze heeft ook gepubliceerd over kunst en waanzin. De uiteindelijke keuze voor deze hoofdpersonen was best intuïtief, ook bij psycholoog Jan Gerrit Schuurman en de klassieke muzikant Simon van den Berg. Ik voelde een enorme klik en herkenning en ze zijn ook verbaal zo sterk; ze kunnen complexe ervaringen heel goed verwoorden en deze ervaringen in breder verband zetten, los van hun persoonlijke ervaringen.’
Bijzondere filmvorm
‘Het film-in-een-film idee werd tijdens het maken steeds belangrijker maar was een enorme uitdaging. We wilden iets maken dat eruitzag als een speelfilm maar we hadden een lager documentaire budget, dus we moesten elk dubbeltje omleggen en de studio opnames heel goed voorbereiden. De production designers hebben echt een heel ingenieus schema gemaakt waarbinnen alles net paste. Elk decor werd meerdere keren in net andere opstellingen gebruikt. Ook de beoogde beeldtransities en de Visual effects moesten we zo goed mogelijk voorbereiden. Uiteindelijk heeft een groep pas-afgestudeerden van de filmacademie hun tanden gezet in de film en fantastisch werk gedaan.’
‘Daarnaast heb ik zelf ook veel en veel langer aan de film gewerkt dan was begroot, de voorbereiding van de studio opnames alleen al kostte zes maanden, daar stonden zes dagen voor in de begroting. De film was wat dat betreft onbetaalbaar geworden als we alles op een reguliere manier hadden gedaan.’
Waar te zien?
The Desert of the Real staat in maar liefst in 25 theaters geprogrammeerd en regisseur Bouwman reist komende weken het hele land door voor nagesprekken. Zo ook in Arnhem waar hij samen met Jan-Gerrit Schuurman, een van de geportretteerden, op 23 augustus in discussie gaat met het publiek. Jammer genoeg staat de documentaire maar op bescheiden schaal geprogrammeerd in LUX. Dus haast je!
