Op 28 oktober vormde de Nijmeegse Stadsschouwburg het decor voor het verhaal van ‘De avond is ongemak’. Het toneelspel is de weergave van de gelijknamige debuutroman van Lucas Rijneveld. Bos Theaterproducties speelde de voorstelling, met de tweeling Jip en Imke Smit in de hoofdrollen van broer Matthies en zus Jas.
Het verhaal gaat over een streng gelovig plattelandsgezin met vier kinderen. Matthies verdrinkt. De impact van zijn dood op het gezin en vooral op Jas staat centraal in het verhaal.
Foto © Raymond-van-Olphen
Setting the scene
Het multifunctionele podium is duidelijk en sober ingericht. Het bestaat uit een kleine verhoging van ongeveer drie bij drie meter met een doorzichtige vloer. Er staan zes stoelen in een vierkant op het plateau. Boven het podium hangt een aantal tl-balken en er zijn zes emmers zichtbaar. Al snel blijkt dat de verlichting gedurende het spel zorgt voor verschillende goed afgestemde sferen. De emmers bevatten een grote hoeveelheid speciale snippers die als sneeuw tijdens het grootste deel van de voorstelling naar beneden dwarrelen. Dat heeft een verkillend effect.
We zien het dagelijkse leven van het boerengezin. Dat zetten de acteurs reëel neer. Er is zorg voor elkaar, huiselijkheid en opgewekte bedrijvigheid tegen een achtergrond van een sterk geloof in de Bijbel. Een mooie aftrap, die doet vermoeden dat er sprake is van een onbezorgde voortgang.
Foto © Raymond-van-Olphen
Onheilstijding
Dat blijkt niet het geval, wanneer de voice-over zegt: “Jullie broer is dood”. IJzersterk: niet ‘de zoon’ is door het ijs gezakt en verongelukt, het gaat om ‘de broer’. Meteen is glashelder: het gaat om het verdriet van de overgebleven broer en twee zussen – niet om dat van de ouders, die een kind kwijt zijn. Na deze dramatische mededeling werkt de zesde onbezette stoel op het podium als een metafoor voor de leegte die in het gezin ontstaat.
Foto © Raymond-van-Olphen
De impact
We zien de vader en moeder achter op het toneel. Het is er wazig en donker. Beiden richten ze zich na de dood van hun zoon alweer snel op hun dagelijkse bezigheden. Bij vader speelt het streng gereformeerde geloof het sterkst. Zijn mantra is: ’over de dood kun je niet rouwen, God heeft het zo gewild’. Moeder is minder streng gelovig. Zij weet zich geen raad met het verlies van haar zoon. Haar moederrol kan ze niet meer vervullen.
Die houding is anders bij hun drie kinderen. Zij zijn machteloos om met de rouw om te gaan. Er is ongeloof. Ze richten zich op elkaar, maar het blijven monologen of onaangename spelletjes die ze spelen. Er is onmacht om te verbinden. De schrale manier van acteren drukt het minieme contact uit. De hoofdpersoon Jas fantaseert vaker over een ander leven ‘aan de overkant’.
Matthies verwoordt de gevoelens en gedachten van de hoofdpersoon Jas. Deze constructie is een creatieve vondst van de regisseur. De voice-over van Matthies werkt verhelderend en het stuk blijft mede daardoor uitermate boeiend. De verdronken broer leeft zichtbaar voort in de gevoelige Jas.
Foto © Raymond-van-Olphen
Het gif gaat zijn weg
Gebrek aan verbinding lijkt een voedingsbodem voor nóg erger. Er ontstaan incestueuze relaties, waarbij vader en Obbe de lichamelijke integriteit van Jas steeds meer schenden. Wat het nog verontrustender maakt is dat het gif besmettelijk lijkt, want we zijn vervolgens ook toeschouwer van handtastelijkheden van een bevriende dierenarts.
Het verhaal eindigt in een catastrofe. Jas kiest in haar eenzaamheid voor de stap naar ‘de overkant’. De regisseur laat deze scene niet letterlijk uitspelen, maar doet ditmaal wél een beroep op het voorstellings- en inlevingsvermogen van de kijker. De voortdurend vallende sneeuw en de gesproken woorden suggereren meer dan genoeg welk groot drama er plaats vindt. Dit vormt een krachtig einde.
Foto © Raymond-van-Olphen
Wat gaat er in mensen om
Het toneelstuk volgt in grote lijnen het boek. Daardoor ontstaat een duidelijk verhaal, waarin Jas steeds meer in een isolement komt. Het gif manoeuvreert haar in een situatie waarin ze haar ouders steeds meer tevreden gaat stellen. Dat doet ze ook door ongepaste handelingen toe te staan. Het expliciteren ervan op het toneel voelt voor mij als kijker ongemakkelijk. Ik kan me niet verbinden met dit concrete; het vormt immers niet de kern.
Veel meer is de boodschap dat een verbod op rouwen een voedingsbodem vormt voor de ontsporingen binnen een gezin.
