Het is zaterdagavond 25 november. In Concertgebouw De Vereeniging wordt ‘Het Proces’ (1925) van Franz Kafka uitgevoerd. De uitvoerenden zijn het vierentwintig leden tellende koor Capella Amsterdam onder leiding van Daniel Reuss, en de acteurs Roeland Fernhout (Josef K.) en Anne-Chris Schulting (personages die K. belagen en voice-over). De regie is in handen van Nina Spijkers. Toneel en zang wisselen elkaar af. Het gezelschap maakt gebruik van zowel het podium als de zaal.
Het verhaal gaat over de arrestatie van Jozef K. De reden daarvan weten we niet. We komen er ook niet achter. Dat is een griezelig gegeven; een nachtmerrie. K. hoeft na zijn arrestatie niet de gevangenis in en mag verder doen alsof er niets aan de hand is. Toch loopt het slecht met hem af.
Investeren
Via Senia, een leesplatform waar leesclubs in Nederland zich bij aan kunnen sluiten, kan men vooraf, live of online, deelnemen aan de boekbespreking van ‘Het Proces’. Eerder zagen we deze opzet bij het theaterstuk van het gelijknamige boek ‘De avond is ongemak’ van Marieke Lucas Rijneveld. Hiermee onderscheidt Nijmegen zich van andere steden waar deze uitvoeringen ook plaatsvinden. Het heeft als doel om mensen nog meer te verbinden met het programma dat de theaters presenteren. Een uniek en verdiepend initiatief.
© Harold de Smet
Acteurs en koor
De opening van de voorstelling is beklemmend en onheilspellend. We horen de voice-over de eerste zin uit het boek declameren: ’Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets slechts had gedaan, werd hij op een ochtend gearresteerd.’. Tegelijkertijd met deze luid voorgedragen mededeling wijzen 25 priemende vingers van koorleden en dirigent overtuigend en onbarmhartig naar Jozef K..
Roeland Fernhout, in de hoofdpersoon van Josef K., zit dan nog op de eerste rij in de zaal. We zien hoe overrompelend deze aanhouding voor hem is. Onzekerheid heeft vat op hem gekregen als hij het podium betreedt. De slonzige manier waarop Fernhout is gekleed geeft hem de positie van ‘underdog’. Anders dan in het boek heeft de schuld hem meteen in de greep. Het onrecht sluit zich steeds nauwer om hem heen en lijkt onontkoombaar. De voortdurende twijfel aan zijn lotsbestemming straalt van hem af. Maar, is er écht geen sprake van schuld? Zijn subtiele handtastelijkheid choqueert.
De uitstraling en stem van Anne-Chris Schulting als beklager en verteller zijn zakelijk, zonder emotie, meedogenloos. Zij verwoordt wat als recht geldt. Zij doet uitsluitend wat ze als lage beambte moet doen. We zien bij haar vooral een talent in vóórdragen.
Acterende zangers
Het koor zingt en vertolkt, ook mede door zijn wisselende opstellingen, het verhaal. Zo maken de leden, allen in het zwart gekleed, door hun plek op het podium het speelveld van K. allengs steeds kleiner. Ze sluiten K. in. Hierdoor geven ze op beklemmende en grimmige wijze het verhaal kleur: De paranoia bij K. voedt zich.
De acht gekozen koorwerken zijn in de geest van Kafka’s verhaal. Ze vertolken de gevoelens van meedogenloosheid en uitzichtloosheid en kleuren daarmee het theaterstuk onontkoombaar donker in. De liederen gaan onder andere over het leed van de mens die ten onrechte veroordeeld is, over genade, over jammerkreten, over de onbereikbaarheid van liefhebben en over verdriet en mededogen.
© Harold de Smet
Profetisch
‘Het Proces’ is een profetisch verhaal. Nog steeds kunnen we voelen dat en hoe we overgeleverd zijn aan ongrijpbare machten.
Als het noodlottige vonnis bij K. is voltrokken sluit het koor af met ‘An eine Tote’. Het is een lied waarin Joseph Weinheber, met muziek van Paul Hindemith, beschrijft dat de dood kracht geeft en begrip vormt. Onder andere horen we in dat lied de tekst ‘Aber wir trauern, dass wir dich nun erst lieben’. Een hoopvolle gedachte: we hebben van het proces geleerd. Maar is die verwachting reëel? Het verhaal is dystopisch. Het publiek heeft dat begrepen. Het lichaam van K. ligt, omringd door verdrietige koorleden, in een bundel licht op het podium. Dan verdwijnen de zangers en blijft het lijk achter. We zien rouw, maar geen berouw. Dat is te weinig om te kunnen hopen dat we werkelijk iets hebben geleerd.
Als het licht dan langzaam dooft is er geen enkel geluid in de zaal. Het spel is ten einde. Pas als de volledige verlichting aangaat klinkt een terecht overweldigend applaus. Het had ook stil en duister kunnen blijven, met alleen de verpletterende indruk die deze voorstelling achterlaat: een vooruitwijzing naar een samenleving waarin anderen je zomaar onrecht kunnen aandoen.
