In 2018 won het speelfilmdebuut Light as Feathers van Rosanne Pel een gedeelde eerste prijs bij het Forum van de Regisseurs op het Nederlands Film Festival. Dat is een beloning voor films met een eigenzinnige aanpak. Bovendien koos de jury van de Kring van Nederlandse Filmjournalisten Pels film tot de beste van het jaar. Ondanks die lof haakte de distributeur op het laatst af uit vrees voor weinig bezoekers, waardoor Light as Feathers enkel via streaming (picl.nl) te zien is geweest met een paar losse vertoningen in geïnteresseerde filmtheaters. Pels vervolgfilm Donkey Days is sinds 7 mei wel regulier in theaters, en was eerder al geselecteerd voor het Filmfestival van Locarno.
Hoewel de spaarzaam verschenen recensies meestal slechts 3 sterren over hadden voor Light as Feathers, maakten de interviews met Pel toch nieuwsgierig naar haar debuut dat ik indertijd gemist heb. Naar eigen zeggen wilde Pel aansluiten bij het idee van Hannah Arendt dat ‘geweld vaak een kettingreactie oproept’ (in een gesprek met Oene Kummer voor plotmagazine.nl): de ene bescheiden actie kan overglijden in een andere kleine daad, enzovoorts, totdat de grens naar ongehoorde agressie wordt overschreden.
Het budget voor Light as Feathers was niet meer dan drie ton, en Pel had haar film gedurende bijna drie jaar, met vijf lange tussenpozen, gedraaid op een ganzenplukbedrijfje in een klein Pools dorpje. De film is ‘sociaal realistische cinema in optima forma’ (Kummer) en heeft geen professionele acteurs. Hoofdpersonage is de vijftienjarige Eryk, die met zijn moeder en oma woont. Een vader is afwezig en moeder Ewa verzaakt haar ouderlijke taak. Ze heeft een nieuwe vriend, maar als die rustig blijft doorroken terwijl hij wordt uitgekafferd door haar, weten we dat dit vaker gebeurt, aldus Pel.
Verschil tussen liefde en misbruik
Ondertussen, zo stelt Pel, wil Ewa Eryk liever als vriend beschouwen dan als zoon. Als ze polst of hij een vriendinnetje heeft, vraagt ze: ‘Is ze mooier dan ik?’ (recensie Filmkrant). Het drama in Light as Feathers spitst zich toe op de prille relatie tussen Eryk en zijn frêle, 13-jarige buurmeisje Klaudia. Of Eryks gebrekkige opvoeding debet is aan het feit dat hij ‘het verschil tussen liefde en misbruik niet kent’ mag de kijker invullen (Pel in Filmkrant). Hoe dan ook overschrijdt de jongen een grens. De wederzijdse interesse tussen Eryk en Klaudia leidt er namelijk toe dat ze besluiten om seks met elkaar te hebben. Klaudia stemt aanvankelijk toe, ‘tot zij denkt: ik wil dit toch niet en vervolgens zit je opeens in een verkrachtingsscène’ (Pel in plotmagazine.nl).
Een Amerikaanse recensent noemde vervolgens Pels film ‘immoreel’, omdat die wel laat zien hoe die glijdende schaal verloopt maar geen oplossing aanreikt hoe die ketting doorbroken kan worden. Volgens Pel zijn er geen makkelijke antwoorden op dit soort situaties, maar haar film biedt aan het eind wel degelijk een ‘sprankje hoop’ (in plotmagazine.nl). Floortje Smit stelde in de Volkskrant dat de film het ongemak opzoekt in een portret van een verpauperd stadje waar tederheid niet bestaat, maar nergens kon ik lezen wat dat ‘sprankje hoop’ dan inhield. Dan maar de film proberen te kijken – die schijnt te zien op Cinemember. De goesting werd echter minder urgent toen ik opvolger, het Duitstalige Donkey Days, had gezien.
Ook deze tweede film is grotendeels improviserend tot stand gekomen, om te voorkomen dat het verhaal en de opzet van de personages ‘te veel op het papier hangen’, aldus Pel in gesprek met Sasja Koetsier in Filmkrant. Dat is een te prijzen uitgangspunt, en er zijn meer bemoedigende keuzes: uit de hand draaien, een grofkorrelig beeld, een tergende zich repeterende pianotoets, magisch-realistische voorvallen die het realistische portret doorkruisen van het leven van twee zussen en hun bijna 85-jarige moeder (een knipogend schilderij, een kruiptocht door een geknutselde baarmoedertunnel, een jongere versie van de moeder in het heden).
Onderlinge kift
Donkey Days belicht de onderlinge kift tussen de zussen, beide onzeker of ze de affectie van hun grillige moeder waardig zijn. Op een gegeven moment is de veertiger Charlotte haar wispelturigheid zo zat dat ze ‘een beetje continuïteit in de familie’ wel fijn zou vinden. Was het een afhaakmoment dat ik op dat moment dacht: een beetje continuïteit in de film had ook wel gemogen? Had Donkey Days misschien de ‘domme pech’ dat ik de film van de avond tevoren nog in mijn haarvaten meedroeg, Les amants du Pont-Neuf (Leos Carax, 1991) uit de klassiekerreeks in Focus Arnhem? Als Donkey Days een vermoeiende film was, dan was Carax’ film een uitputtende film, in de goede zin van het woord.
In de inleiding stipte Kevin Toma aan dat de film zich tussen uitersten beweegt: tussen een tragisch realisme (met documentairebeelden uit de nachtopvang) en een sprookje; tussen gruizige shots en barokke pracht. De camera is nauwelijks geïnteresseerd in de gezichten van alledaagse omstanders; evenmin in Hans, monkelende bewoner van de Pont-Neuf, die zijn blik meestal terneergeslagen heeft: hij wil per se de nieuwe vrouw niet onder ogen komen. De camera, daarentegen, wil juist alleen maar de twee dakloze geliefden op de brug voor zijn lens vangen. Tegelijkertijd hebben die geliefden, Michèle en Alex, elkaar maar beperkt in het vizier: zij is weliswaar een schilderes die een portret van hem wil maken, maar zij lijdt aan een blind makende ziekte; een pleister dekt haar oog af. En hij weet niet wat hij met haar moet aanvangen, teleurgesteld als zij is in voormalige geliefde Julien.
Zintuiglijke film
Maar als er nagenoeg niemand kijkt, of kan kijken, dan zijn we op andere zintuigen aangewezen. Je ‘ruikt’ de film: hun stinkkleren, de vis die Alex onder zijn jas stopt. Je ‘hoort’ de muziek met een soundtrack die plots van stemming kan veranderen, van gedragen naar harde rock. Maar Les amants du Pont-Neuf is vooral een fysieke film, die je ‘voelt’, vooral ook door alle lichamelijke ongemakken. Meteen aan het begin schuurt Alex zijn voorhoofd over het asfalt en wordt zijn enkel overreden; hij hinkt gedurende de hele film, en is pas na een gevangenisstraf van drie jaar van die kwaal verlost. De film is in alles zo energiek dat al die zintuiglijke sensaties op het doek ook onder je huid kruipen. In de tussentijd heeft Michèle een succesvolle operatie ondergaan. Als zij en Alex na een sprong in het water worden opgepikt, varen ze mee, op weg naar Le Havre, hun bestemming van het ‘sprookje’.
Les amants du Pont-Neuf plaatst zich in de traditie van Coeur fidèle (Jean Epstein, 1923). Mijn film, zo stelde Epstein die ook essays schreef, moet een zo simpel ‘boy meets girl’-verhaal vertellen, zodat de plot niet meer is dan een kapstok om alle mogelijke kunstgrepen uit te proberen. Hij zette de geliefden in een zweefmolen en laat de camera allerlei duizelingwekkende kanten op bewegen. Carax, wiens debuutfilm Boy Meets Girl (1984) heette, laat ook Michèle en Alex in een kermisattractie plaatsnemen, maar zijn film toont niet zomaar (burgerlijke) liefde, maar ‘modern love’ – het nummer van David Bowie zit in een memorabele scène uit Carax’ tweede film Mauvais Sang (1986). Die moderne liefde is zo ongeleid als het leven van de zwervers.
Met Les amants du Pont-Neuf richt hij zijn camera op twee verschoppelingen, die in hun onaangepastheid onlogische keuzes kunnen maken, waardoor het des te langer duurt voordat ze elkaar ontdekken. Door dat uitstel krijgen wij als kijkers extra tijd om in hun levens gezogen te worden, en Carax doet dat met inzet van een keur aan filmische middelen. Dat maakt zijn film tot een uitputtingsslag, waar je je niet anders dan verwonderd aan kan overgeven. In die zin is hij een hedendaagse navolger van Epstein.
Trenque Lauquen
Ik zie wat Donkey Days nastreeft, maar Pels film wordt ondanks de goede bedoelingen nooit meer dan de som der delen. Misschien heeft het ‘probleem’ van de film te maken met de sociale setting. Michèle en Alex in Les amants du Pont-Neuf staan op de onderste sport van de maatschappelijke ladder. Sterker nog, als ze zich onder de mensen begeven, is dat uit bittere noodzaak – om geld te ontvreemden aan gedrogeerde terrasbezoekers, waarna Alex ervoor zorgt dat de slechtziende Michèle het in een kistje bewaarde geld in het water slaat. Is dat geen signaal van zijn antiburgerlijke inborst? Wie geld bezit, boet aan ‘vrijheid’ in. Het koppel zoekt zich tastend een weg door het leven; zij drijven op hun gevoel en intuïtie. De enige manier waarop zij over liefde kunnen spreken, is via een cryptische formulering: ‘De hemel is wit’, waarna Alex zegt: ‘maar de wolken zijn zwart’.
Donkey Days is gesitueerd in een chique landhuis, dat na de dood van moeder getoond wordt via een gelikt makelaarsfilmpje. Moeder blijkt al 12 jaar lang iedere maand 100 euro over te maken naar een Hongaarse ezelboerderij. Aan een schilderij met haar als model heeft ze de titel gegeven: ‘Rijke dame op de ezel’. Zij wordt bij de koffietafel getypeerd als een uitgesproken persoonlijkheid die van excentrieke feestjes hield. De stijl van de film past echter bij een grauw milieu, niet bij de hogere middenklasse. Misschien dat daarom al die trammelant mij ging tegenstaan. Ach gut, wat hadden ze het zwaar als ze met z’n drieën waren: ‘ik huil, jij huilt, wij huilen.’ En de ruzies worden vooral na de dood van moeder steeds pathetischer: Charlotte is zo ongevoelig; Anne was altijd maar aan het knuffelen met moeder. Tijdens hun woordenstrijd blijft de camera maar van links naar rechts naar links, enzovoorts, zwiepen, terwijl we een klassieke wals horen. Waarom? Waarvoor?
Aanstaande woensdag ga ik naar KINO Rotterdam voor het Argentijnse meesterwerk Trenque Lauquen (Laura Citarella, 2022) met zijn uitzonderlijke duur van ruim 250 minuten. Ik zag die tijdens IFFR 2022, maar ben nu al weer gespannen voor het weerzien. Zal ik donderdag dan maar een vrije filmdag nemen, want elke film zal kansloos zijn tegen wat zo ongeveer de meest imponerende film van deze eeuw is.
