Op het moment dat ik dit schrijf is het zo’n anderhalf jaar geleden dat Rusland bruut buurland Oekraïne binnenvalt. Lang houden Navo en Eu-landen zich afzijdig. Scherfvesten en helmen voor de Oekraïense troepen, dat is het aanvankelijk wel zo’n beetje. Met grote aarzeling wordt later ook munitie, wapens en later groter materieel ter beschikking gesteld. Reden voor die aarzeling? De onverholen dreigementen van Rusland om atoomwapens in te zetten. De angst voor de atoombom is terug. Christopher Nolans film Oppenheimer, waarin hij Robert Oppenheimer, ‘de vader van de atoombom’, portretteert, had dan ook op geen beter moment kunnen uitkomen.
In zijn meeslepende film voert Nolan je door het leven van de briljante natuurkundige Robert Oppenheimer (1904 – 1967). Superintelligent, charismatisch, ambitieus, womanizer en ook enigszins labiel. Gefascineerd door het intrigerende opkomende wetenschapsterrein kwantummechanica verruilt de jonge Oppenheimer de VS voor Europa, waar ze verder zijn op dat gebied. Na een verblijf aan diverse Europese universiteiten, keert hij terug naar de VS, waar hij zijn loopbaan vervolgt aan gerenommeerde universiteiten als het Princeton Institute, Caltech en Berkely.
Uitdaging en schuldgevoel
Dan valt Duitsland Polen binnen, de Tweede Wereldoorlog breekt uit. Wanneer het tot de VS doordringt dat Duitsland werkt aan een atoombom zetten ze alles op alles om de vijand voor te zijn. Oppenheimer krijgt de eervolle opdracht om eerder dan de Duitsers een atoombom te ontwikkelen. Oppenheimer, van Joodse komaf, neemt de uitdaging aan, zij het met aarzeling. Een gevoel van schuld kan hij moeilijk onderdrukken. De Duitsers die zijn Joodse medemensen de dood en ellende in jagen, moeten per se gestopt. Maar mag hij wel de verantwoordelijkheid nemen voor een wapen dat in één klap onnoemelijk veel mensenlevens vernietigt? En kan hij leven met het risico dat de bom een onomkeerbare kettingreactie op gang brengt die de hele mensheid zal wegvagen? ‘Nu ben ik de dood, de vernietiger van werelden’, zoemt een citaat uit de Bhagavad Gita in zijn hoofd. Maar hij sust zijn geweten: ‘Degene die de bom ontwikkelt beslist niet over het inzetten ervan’. Helemaal van zich afzetten kan hij het niet. Geen moment, behalve tijdens zijn talloze amoureuze ontmoetingen. 
Los Alamos
Hij zet een organisatie op en neemt topwetenschappers aan. Op vier locaties verspreid over de States, gaan wetenschappers onder grote tijdsdruk aan het werk, elke locatie met een deelopdracht. Ver van de bewoonde wereld, op de vlakte van Los Alamos, New Mexico, wordt in het grootste geheim een compleet dorp met onderzoeksfaciliteiten uit de grond gestampt. Daar slagen Oppenheimer en zijn team erin op basis van de onderzoeksbevindingen uit de verschillende deelprojecten als eerste daadwerkelijk een atoombom te fabriceren. In het verlaten New Mexicaanse landschap wordt deze succesvol tot ontploffing gebracht. Het daaropvolgende bombardement door het leger van de Verenigde Staten op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki en de desastreuze gevolgen voor de mensen daar is voor eeuwig in ons collectieve geheugen gegrift.
Weigering clearence
Oppenheimer, ontredderd door wat ‘zijn’ bom in Hiroshima en Nagasaki veroorzaakte, gaat zich inzetten voor internationaal toezicht op het gebruik van kernenergie en op het voorkomen van een wapenwedloop. Hij is werkzaam bij de Atomic Energy Commission (AEC) en schuwt stevige uitspraken niet. Dat wordt hem door veel politici en wetenschappers niet in dank afgenomen. Vanwege zijn – vroegere – connecties met het communisme weigert de veiligheidsdienst hem clearance te geven voor deelname aan de AEC. Oppenheimers rol is daarmee zo goed als uitgespeeld.
Complexe structuur
Nolan houdt zijn kijkers bij de les, drie volle uren lang. De structuur van de film is complex met, zoals we van Nolan wel gewend, intrigerende sprongen in de tijd. Dat maakt dat je als kijker je hoofd er goed bij moet houden. Je aandacht mag niet verslappen, dan mis je de essentie van dat moment. Ook het enorme aantal personages eist het nodige van de kijker.
De visuele en akoestische weergave van Oppenheimers visioenen, in zijn jongere jaren over de ongekende mogelijkheden van natuurkundige verschijnselen, later vooral over de verschrikkingen die zijn uitvinding veroorzaakt, is overweldigend.
Op het puntje van je stoel
Close-ups, mediumshots, longshots, de beelden zijn ronduit prachtig. Kleurstelling, kadrering, cameravoering, het klopt allemaal. Met dank aan cinematograaf Hoyte van Hoytema. Intelligente, realistische dialogen, die je naar het puntje van je stoel drijven om maar niets te missen. Politieke hoorzittingen, bol van politiek machtsspel, intriges en machinaties, gefilmd in indringend zwart-wit. Tijdsbeelden getroffen in de mise en scène. Ieder detail klopt: zie de ouderwetse bril van senator Straus in zijn jonge jaren en zijn hippe exemplaar op oudere leeftijd.
Cillian Murphy als Oppenheimer is weergaloos. Regisseur Christopher Nolan had geen betere vertolker voor zijn hoofdpersonage kunnen kiezen. In alles is hij Oppenheimer, subtiel en overtuigend. Maar ook de andere acteurs (onder andere Matt Damon, Robert Downey Jr., Emily Blunt) mogen er wezen.
Wat een film! Oppenheimer laat je als kijker verbluft achter.
Getagd onder
