Televisierecensent Alex Mazereeuw schertste onlangs in de Volkskrant over ‘onmisbare tv’. Dat betreft de zoveelste must-see prestigeserie ‘waarbij je geen moment op adem mag komen en voortdurend alert moet zijn om de plot te snappen’. Best vermoeiend soms, vond hij.
Toen ik in mijn stukje over Dune: Part Two over metaalmoeheid schreef, doelde ik op een vergelijkbaar fenomeen. Als kijker dien je steeds op je qui-vive te zijn om die hecht geconstrueerde verhaalwerelden met hun soms ingewikkelde stambomen te doorgronden. Van de weeromstuit ben ik – nu wellicht meer dan ooit – aangetrokken tot films die narratieve ontwikkelingen relativeren en allerlei onverwachte richtingen opschieten. Vorige week repte ik over het aangename ritme van Ryûsuke Hamaguchi’s Evil Does Not Exist met zijn ondoorgrondelijke einde. Als kijker krijg je een slot waarvan je de betekenis niet of nauwelijks kunt ontsluiten. Terwijl Dune als een lastig cryptogram is met een kloppende oplossing, is Evil Does Not Exist als een relatief makkelijk kruiswoordraadsel met meerdere opties en te veel (on)mogelijke antwoorden. Bij Dune kun je dan gaan uitvogelen hoe alle hints in elkaar grijpen, fijn voor de puzzelaars op YouTube, bij Hamaguchi’s film kun je achteraf kouten hoe je de menselijke natuur moet interpreteren.
Los Delincuentes (Rodrigo Moreno, 2023)
Kwaadaardige aard van de mens
Nog zo’n heerlijk raadselachtige film is het grandioze Los delincuentes van Rodrigo Moreno, sinds eind maart te zien in Lux, en ook een film die je laat nadenken over de mogelijk kwaadaardige aard van de mens. In Argentinië bestaat het filmcollectief El Pampero Cine (met onder andere Laura Citarella en Mariano Llinás) en Moreno treedt met zijn film in hun voetsporen. Hun verteltrant voert terug op ideeën van de Argentijnse Nobelprijswinnaar Jorge Luis Borges, die veelal korte verhalen schreef. ‘De tuin van de paden die zich splitsen’ (1941) is een spionagevertelling waarin een verhaal zit ingebed over een overleden grootvader Ts’ui Pen die zowel een roman met eindeloos veel personages wilde schrijven als een doolhof wilde bouwen waarin alle mensen zouden verdwalen. De erfgenamen vinden chaotische manuscripten en een samenraapsel van met elkaar strijdige aantekeningen. Wat blijkt? Elke plotwending heeft verschillende ontknopingen; de tekst schetst een kluwen van tijden. Vanaf elk moment moet een reeks aan ontwikkelingen mogelijk blijven; niets is of wordt afgesloten. Bij de ene splitsing is iemand een vriend, bij de andere een vijand – oftewel, dat manuscript ís zelf het gekmakende en onmogelijke labyrint.
De verdwijning van Laura
Indachtig dit verhaal met zijn radicale plotopvatting kenmerkt de huidige Argentijnse cinema zich door een losse omgang met oorzaak-gevolgrelaties en dat wordt in de filmwereld steeds meer opgemerkt. Citarella’s Trenque Lauquen werd door Cahiers du cinéma terecht verkozen tot beste film van 2023. De film richt zich op twee mannen die de verdwijning van Laura willen reconstrueren. De ene heeft hypothese A, de ander hypothese B, waarbij de laatste een spoor volgt van in de bibliotheek gevonden cryptische briefjes die een geheime liefdesgeschiedenis suggereren. Als wij als kijkers in deel 2, na meer dan twee uur, zicht gaan krijgen op Laura’s verdwijning wordt alles alleen maar mysterieuzer. Het is een film waarover zonder meer Borges’ geest vaardig is.
Los Delincuentes (Rodrigo Moreno, 2023)
Verdubbelingen
Los Delincuentes is een aaneenschakeling van lange, rustig opgebouwde scènes, maar plots kan de setting via langzame overvloeiers radicaal wisselen alsof we naar een andere film zijn overgeschakeld. Het is ook lastig te bepalen tot wat voor genrecategorie de film behoort. De Volkskrant gaf als suggesties: een zwart-komische bankroofthriller? Een zweverige western in de vorm van een filosofisch gedachte-experiment? Een lichtvoetig liefdesdrama? Deze onduidelijkheid past ook bij de intuïtieve werkwijze van Moreno die zich sterk laat leiden door toeval, net als de (video)filmmaker Ramón in de film, op zoek naar poëzie in de natuur. Die spiegeling van de filmmaker aan een personage is niet de enige verdubbeling: Moreno werkt met split screens; een acteur speelt zowel de bankdirecteur als Garrincha, de ‘baas’ onder de gevangenen (zijn ze even crimineel?); twee klanten hebben dezelfde handtekening; een lp wordt twee keer cadeau gedaan; het personage Román gaat twee keer naar de film L’argent (Robert Bresson, 1983).
Helemaal mijn kop thee
Dat die film ‘het geld’ heet, sluit aan bij het uitgangspunt, omdat bankmedewerker Morán geld ontvreemdt bij de bank. Hij zit liever drieënhalf jaar in de gevangenis dan dat hij nog vijfentwintig jaar moet werken. Hij geeft het geld in bewaring aan zijn collega Román, om het later samen te verdelen. Die krijgt het benauwd van al die bankbiljetten in huis in het drukke Buenos Aires. En plots reizen we met Román door een heuvelachtig landschap op zoek naar een door Morán aangewezen rotsblok. Román ontmoet onderweg Norma, Ramón en Morna, met wie hij lange tijd doorbrengt. Later blijkt dat Morán hen ook ontmoet heeft, en net als je verwacht dat alles wellicht met elkaar verknoopt raakt, zitten we na meer dan drie uur met losse eindjes. De film is op een terloopse manier complex, want hebben we nu wel of niet een flashback gehad, of hebben we een andere parallelle werkelijkheid betreden? Omdat overgangen niet helder gemarkeerd zijn in tijd, zijn het ‘misbare’ wendingen: in het geheel niet erg of je de transities ‘correct’ beoordeelt. De opzet van Los Delincuentes staat daarmee haaks op complexe televisieseries en een film als Dune, waar het ontdekken van hints juist onmisbaar is. Die typering van Moreno’s (ultra)lange film als terloops is vast niet voor iedereen een aanbeveling, maar Los Delincuentes is helemaal mijn kop thee.
La Chimera (Alice Rohrwacher, 2023)
Aangelengd met dosis magisch-realisme
Mocht u deze Argentijnse film overslaan, kies dan voor Melk van de in Nijmegen geboren en getogen Stefanie Kolk (waarover binnenkort meer) en/of voor La Chimera van de Italiaanse Alice Rohrwacher, allebei te zien sinds 4 april. De verhalen in de cinema van Rohrwacher zijn gesitueerd in ouderwetse gemeenschappen, maar ze worden steeds aangelengd met een dosis magisch-realisme. Omdat je die dosis moeilijk kunt inschatten, ontstijgen ze een (standaard) realisme en prikkelen ze de verbeelding, waarmee Rohrwacher zich in de ‘poëtische’ traditie van Pier Paolo Pasolini plaatst. In Le Meraviglie (2014) volgen we het wel en wee van een stugge imker (gespeeld door de Vlaamse acteur Sam Louwyck) en zijn gezin, maar oudste dochter Gelsomina (ook de naam van de vrouw uit Fellini’s La Strada) zoekt naar wegen om te ontsnappen aan het archaïsche bestaan. Als het einde wordt getoond via haar perspectief kunnen we nauwelijks vaststellen hoe de afloop te duiden: Waarom liggen de gezinsleden buiten? Is vader toch niet weg? Voelt zij zich nu eindelijk gezien?
Adriano Tardiolo in Lazzaro Felice (Alice Rohrwacher, 2018)
Goedgelovige Lazarro
Rohrwachers fenomenale Lazzaro Felice (2018) opent net als Le Meraviglie met karig verlichte scènes. Dat gebeurt bewust, want Rohrwacher beschouwt het begin van een film als een inbreuk op het duister van de zaal. Lazzaro felice draait om een gemeenschap die van de buitenwereld is afgeschermd door een markiezin zodat zij de pachters ten volle kan uitbuiten. Een van de armlastige arbeiders is de jongen Lazzaro die elke opdracht gehoorzaamt en volstrekt goedgelovig is. Als de verwende zoon Tancredi (naam van de opstandeling uit Visconti’s Il Gattopardo) van de markiezin Lazzaro op de mouw speldt dat ze misschien wel ‘halfbroers’ zijn, vat hij dat serieus op. Tancredi benut dat steeds in eigen voordeel.
Heilige dwaas
Halverwege valt Lazzaro van grote hoogte naar beneden en ligt voor dood in een dal. Intussen wordt het bedrog van de markiezin ontdekt en worden de pachters ‘bevrijd’. Jaren verstrijken en Lazzaro wordt gevonden door een oude wolf en herrijst – in lijn met een legende over Sint Franciscus maakt dat Lazzaro tot een ‘heilige (dwaas)’. Als hij zijn vroegere commune-leden treft, leven zij in treurige omstandigheden aan de rand van de stad. Zij zijn zichtbaar verouderd, alleen Lazzaro zelf is geen spatje veranderd, alsof door zijn onveranderlijke blijmoedigheid de tijd geen vat op hem kan krijgen. Als zij een kerk worden uitgezet, valt de kerk stil en volgt de muziek het verbannen gezelschap. Omdat Tancredi Lazzaro verteld heeft dat de bank al zijn geld heeft afgepakt, loopt de wat verwilderde jongen een bank binnen en vraagt of ze Tancredi zijn geld willen teruggeven. Lazzaro’s katapult – een cadeau van Tancredi – wordt als wapen aangezien en hij wordt doodgemept. Maar kan Lazzaro wel sterven, en waarom loopt de wolf in de slotscène tussen de auto’s in Rome door?
Monica Vitti en Richard Harris in Il Deserto Rosso (Michelangelo Antonioni, 1964)
Aangenaam weerbarstig
De enigmatische eindes van haar films maken het werk van Rohrwacher aangenaam weerbarstig, en ook haar La Chimera is weer fenomenaal, met zijn sjacheraars die een uitweg uit armoede zoeken (à la Pasolini’s Accatone), met zijn komisch versnelde achtervolgingsscènes (à la Fellini’s Otto e Mezzo waarin paters jochies achterna zitten), en de scène waarin Arthur over het water naar een industriegebied kijkt (als een shot uit Antonioni’s Il Deserto Rosso). En als ik me niet vergis, zag ik Adriano Tardiolo, die Lazzaro speelde, in een piepklein rolletje als lid van een fanfarekorps.
