‘Nothing fancy,’ geeft Fremen-hoofdman Stilgar in Dune: Part Two als raad aan Paul wanneer deze voor het eerst een gigantische zandworm gaat berijden. ‘Nothing fancy’ (geen poespas), antwoordt Paul om te bevestigen dat hij zich zal beheersen.
Nou, dat advies is in ieder geval niet besteed geweest aan de Canadese regisseur Denis Villeneuve. Zijn Dune: Part Two is ‘fancy’ in optima forma, een staaltje visuele krachtpatserij, waarbij de kijker ook nog in een geluidsbad wordt gedompeld. Critici zijn over het algemeen lovend over de blockbuster van Villeneuve, gebaseerd op de onverfilmbaar geachte sciencefictionroman van Frank Herbert uit 1965. Die vermeende onverfilmbaarheid was bekrachtigd door David Lynchs geflopte adaptatie in 1985 en door de schipbreuk die het project leed in handen van de eigenzinnige Chileense filmmaker Alejandro Jodorowsky. Mede dankzij die twee eerdere fiasco’s van niet de minste namen is Villeneuve nu op het schild gehesen als een visionaire filmmaker. 
Scifi-fantasy-spektakel
De vraag is of Dune: Part Two in goede aarde valt omdat allerlei recente, epische blockbusters tegenvallen. Superheldenfilms stellen keer op keer teleur en Star Wars is inmiddels een ‘stuurloze kinderserie’ geworden, sneerde Dan Hassler-Forest in Filmkrant. Eindelijk een scifi-fantasy-spektakel dat waar voor zijn geld biedt, oordeelde het gros der critici over Dune – ook al zitten er onder de 396 recensies op rottentomatoes.com dertig kniesoren die de film ‘niet vers’ vinden.
Ik heb het werk van Herbert niet gelezen en evenmin J.R.R. Tolkiens driedelige The Lord of the Rings (1954-1955), verfilmd door Peter Jackson als trilogie (2001-2003). Maar ik begrijp van Hassler-Forest dat die boeken met elkaar gemeen hebben dat ze volledige werelden neerzetten met hun ‘eigen geologie, mythologie en religie’. Ze beschrijven ‘rijkelijk gelaagde’ verhaalwerelden waarin lezers zich helemaal kunnen verliezen.
Bouwen van imponerende universums
In het verlengde van de boeken zijn de visueel overdadige films van Jackson en Villeneuve gericht op het bouwen van imponerende universums waar de kijkers idealiter ingezogen worden. Vooral het eerste deel van Dune heeft een sterk ruimtelijke oriëntatie. Daarin worden uitvoerig de planeten geschetst waar de verschillende ‘Houses’ (of volkeren) hun thuishaven hebben of rondzwerven. Het verhalende is zozeer van secundair belang dat Ronald Rovers in Trouw stelde dat de actie in deel een van Dune bescheiden is, ‘bijna verborgen’.
Geen statische shot, maar kinetische films
Die schets van verhaalwerelden gaat gepaard met een bepaalde cameravoering. In The Lord of the Rings neemt the fellowship – het gezelschap rondom Frodo – steeds weer een nieuwe afslag en moeten ze vanwege allerhande obstakels de route verleggen. De camera navigeert door de ruimte, als het ware op verkenningstocht. Het is mijn hypothese dat The Lord of the Rings zich in zo’n grote populariteit mocht verheugen, omdat de cameravoering verwant is aan de beeldtaal van (video-)games. De eerste generaties gameliefhebbers konden zich tot Jacksons trilogie verhouden als hun ‘soort’ film, opgezet als een game, met steeds weer een nieuwe opdracht voor de hoofdpersonages. Niks geen statische shots in de beste filmtraditie van Yasujiro Ozu, Jim Jarmusch of Aki Kaurismäki – zo gewaardeerd door cinefielen – maar kinetische films. Dialogen dienen als rustpunten om daarna weer volle kracht vooruit te gaan. Personages zijn gereduceerd tot functies in het verhaal: de doorsneefiguur Frodo; de niet al te snuggere Pippin; de onverstoorbare Aragorn, de wijze Gandalf. Zij vormen de bouwstenen waartegen steeds weer nieuwe ontwikkelingen met andere obstakels kunnen worden afgezet. 
Mogelijke verlosser
Ook het uitbundig gestileerde Dune: Part Two is sterk toegesneden op gameliefhebbers. Na het bouwen van werelden in deel een, biedt deel twee steeds complexere verhaallijnen. Zo bondig mogelijk gesteld komt het neer op een genadeloze strijd om het kostbare goedje spice, nodig voor ruimtereizen. We volgen de strategische overwegingen van personages, waarbij het Huis Harkonnen extreem bloeddorstig is en het spirituele volk van de Fremens een naïef en archaïsch geloof heeft in profetieën, die gecreëerd zijn door de zusterorde van de Bene Gesserit. Paul, van het zo goed als weggevaagde Huis Atreides, hoopt van dat rotsvaste geloof te profiteren door de indruk te wekken dat hij de mogelijke verlosser is. Paul kan allerlei toekomstige scenario’s visualiseren en als iemand die van het Water of Life heeft gedronken, kan hij zelfs met zijn nog ongeboren zusje contact hebben. Hij kiest steeds die richting die zijn eigen belang dient. Paul lijkt de ‘goede’ hoofdpersoon, maar Villeneuves film werpt de vraag op of hij geen zelfzuchtige, valse en manipulatieve profeet is. Dat hij een kunstmatige Messias is, zal definitief duidelijk moeten worden in een eventueel deel drie, Dune Messiah.
Steeds pathetischer
Ik ging niet als scepticus de bioscoop in en wilde er oprecht van genieten, maar er sloeg een zekere ‘metaalmoeheid’ toe – net als bij The Lord of the Rings indertijd. De verhaallijnen dijden maar uit, maar met welk doel? Om ons te prepareren voor een deel drie, een deel vier, et cetera? Alles werd in Dune: Part Two zo ernstig opgediend dat de dialogen steeds pathetischer gingen klinken. Mijn belangstelling voor de personages begon weg te ebben en ik ging me het hoofd niet meer breken over hoe al die bloedlijnen lopen: was Pauls moeder Lady Jessica een dochter van Baron Harkonnen, huh? Was Paul een neef van zijn haarloze, psychopathische opponent Feyd-Rautha, huh? Of Pauls eerdere liefdesverklaring aan Chani (gezicht bijna voortdurend in standje verongelijkt) oprecht was of niet, kon me tenslotte weinig meer boeien. En dan laat ik nog de vele, overenthousiaste YouTube-essays buiten beschouwing over zogeheten Easter Eggs, allerhande verborgen hints die iets onthullen over narratieve ontwikkelingen. Omdat Paul in de toekomst kan kijken, is er een korte flard als vooruitwijzing naar het moment waarop hij Feyd-Rautha doodsteekt; als je je verdiept in het Dune-universum kun je weten dat Chani’s blauwe haarband een teken van verliefdheid is. Maar daarmee verwordt Dune: Part Two eerder een Wie is de Mol-achtige puzzel, op zoek naar aanwijzingen, dan dat we over betekenissen gaan nadenken. 
‘Hoop is onder ons’
Dan kies ik toch liever voor de verfijning van een kleine(re) film als het Vlaamse Holly van Fien Troch dat vast, omdat die zo klein is, (te) kort zal draaien in Lux. De schuchtere titelheldin zit op de middelbare school en belt dat ze zich te slecht voelt om naar de les te gaan. Ze voegt eraan toe dat het een vreselijke dag zal worden. Dat blijkt: bij een schoolbrand die dag zijn er tien dodelijke slachtoffers. Aanvankelijk spreken medeleerlingen over ‘de smet van de heks’, maar gaandeweg zien anderen dat Holly het vermogen heeft om troost te bieden. Zij menen dat Holly mensen kan verlossen van verdriet. ‘Hoop is onder ons,’ zo schrijft een lerares. Er veranderen dingen ten goede, maar we weten nooit precies of dat dankzij Holly is. Zij gaat er zelf ook in geloven dat ze een gave heeft, maar de film laat in het midden of dat ook zo is. Wordt Anna alsnog zwanger omdat Holly haar hand op haar buik heeft gelegd of is er geen direct verband? Zij bezoekt de zwaargewonde Gabor om hem te genezen, maar wij weten niet of dat lukt. Tegelijk krijgt Holly ook het verwijt dat ze kwetsbare mensen misbruikt.
Vals Medium?
In tegenstelling tot het overdonderende Dune: Part Two is Holly anti-spectaculair. We hebben overwegend statische shots, of af en toe een langzame zoom voorwaarts. Of Holly een vals medium is, blijft ambigu in Trochs film. Holly stuurt kijkers naar huis met de vraag: hoezeer worden onze levens gedetermineerd door de manier waarop wij eigenschappen op mensen om ons heen projecteren?
Politieke dimensie
Psychologische bespiegelingen in de trant van Holly raken in Dune: Part Two overstemd door visuele en auditieve bombast. Maar toch ga ik Dune: Part Two niet afschrijven. Als Dune fascistoïde trekken heeft, zo stelde de Sloveense cultuurfilosoof Slavoj Žižek ooit, dan schuilt nu net daarin de relevantie van de film – nu misschien wel meer dan ooit. De film toont waar blind fanatisme in een heiland toe kan leiden. Die politieke dimensie is voor mij dan ook de daadwerkelijke verdienste. Als er aanhangers van Wilders, van Trump, en andere dwaallichten via Pauls rol in Villeneuves film gaan inzien hoe populistische politici zich als fake leiders profileren, dan vergeef ik Dune: Part Two zonder dralen dat ik er, als iemand die geen enkele affiniteit met games heeft, maar matig van kon genieten.
