Met regelmaat schrijft onze columnist en hoofdredacteur Ted Chiaradia een stukje over wat hem bezighoudt op cultureel gebied, wat hij meemaakt, wat hij vindt of – zoals in dit geval – over slechts één onderwerp dat-ie zo belangrijk vindt dat het een hele column verdient: Shinjuku, het nieuwste album van Bo van de Graaf.
Berlusconi is niet meer, eens moest het er een keer van komen, hij werd bijna 90. Wat dit met Bo van de Graaf te maken heeft? Ogenschijnlijk niets, maar als ze elkaar zouden hebben gekend, dan was de Nijmeegse saxofonist ongetwijfeld uitgenodigd om op zijn uitvaart La passarella d'addio uit Fellini’s Otto e Mezzo met zijn I Compani te spelen. Zoals altijd magnifiek uitgevoerd, een waardig afscheid voor een politieke circusartiest.
Ook zeer geschikt zou Pavane van Gabriel Faure zijn. Deze muziek gebruikte Paolo Sorrentino in 2018 voor de film IL Divo, een vileine satire over die andere politieke overlevingskunstenaar Giulio Andreotti. Toen deze, na zeven keer premier te zijn geweest, van het toneel verdween, dacht iedereen: nu wordt het anders en beter. Maar daar verscheen plots Silvio Berlusconi, de grootse clown onder de Italianen; symbool voor geld, onbetrouwbaarheid en machismo. Een karakter uit zo’n beetje alle films van Fellini. ‘Steeds hetzelfde en toch altijd even anders!’ Tien jaar later maakte Fellini’s erfopvolger Sorrentino de film Loro. Een lang cynisch en bij vlagen kolderiek portret over het lege decadente bestaan van een gewiekste zakenman/politicus. Maar ik dwaal af.
Shinjuku van Bo van de Graaf
Daarom gauw terug naar Bo van de Graaf en naar zijn laatste cd Shinjuku. Deze keer geen woord Italiaans. Zonder zijn vaste ensemble I Compani maakte hij deze muziek als soloproject en ging hij 17 jaar na zijn eerste cd Tickets terug naar de roots, de basis.
Destijds was zijn verblijf in New York de aanleiding. Een van de jazzplaten die de jonge Van de Graaf inspireerde in zijn eerste stappen op het jazzpodium was Live in Japan een album van John Coltrane uit 1966.
In een van zijn allereerste optredens improviseerde Van de Graaf een solo van een paar minuten. Van dat muziekstuk kreeg hij jaren later per toeval een geluidsopname; voor hem tijd voor een vervolg. Hij schreef dit uit en heeft het in diverse versies en met verschillende ensembles en bezettingen steeds weer gespeeld. ‘Steeds hetzelfde en toch altijd even anders!’ – Net als in de (Italiaanse) politiek, zou ik eraan toe willen voegen.
En wat een creativiteit: Olanda in Due, het oudste, meest bekend en vaak gespeeld in duo’s, altijd met de pianovirtuoos Michiel Braam. De bijna rauwe klassieke freejazz Ad Libido zoals hij dat speelt met Frank van Merwijk op piano, Arjan Gorter op bass en Fred van Duijnhoven op drums. In Intense ervaar je een metamorfose als de zangstem van Annelie Koning en vooral de viool van George Dumitriu zijn toegevoegd aan het grote ensemble.
Bo van de Graafs meest dierbare nummer is misschien wel het slechts anderhalve minuut durende Benny Colson. Een tenorsaxofoonsolo die hij als proef opnam met zijn telefoon, wat achteraf perfect bleek te klinken, net de oude bebop saxofonist Benny Colston; hetzelfde en toch altijd even anders.
De solotracks Andre Popp en Ruhig zijn in ‘kreeftengang’ opgenomen; achterstevoren gespeeld, vervolgens digitaal omgedraaid en gemanipuleerd, iets wat de Franse moderne muziekcomponist André Popp in de jaren 50 met bandrecorder deed. De hommage aan Popp krijgt een extra dimensie door de toevoeging van een Japans gesproken gedicht.
Het meer dan interessante en ergens ook wel curieuze album eindigt met een tweetal Sopranos in duo waarin hij onvervalst een duet met zichzelf aangaat. Onbewust ergens zijn eigen Passarella di addio.
In een begeleidend persbericht bij Shinjuku schrijft Bo: ‘Ik ben nu bijna een halve eeuw verder. Het geluid is veranderd maar de expressie-drang nog lang niet. Op een af andere manier is er een cirkel rond met het uitbrengen van dit album.’ Mooie oprechte woorden van een musicus en componist die al zijn hele leven begaan is met de geïmproviseerde muziek, tegenwoordig als een van de laatste strijders. Dit laatste album geeft een beeld van zijn muzikale ontwikkeling en toont de beheersing van een rijker en omvangrijker oeuvre dan I Compani alleen. Dit keer met John Coltrane als voornaamste inspiratiebron.
Peace on Earth
Door de stille hommage in Shinjuku aan de meesterlijke klanken van Coltrane, maak ook ik kennis met deze allermooiste muziek. Van Peace on Earth had ik eerder nooit gehoord. Het is een van de briljante nummers van John Coltrane op zijn album Live in Japan, een van zijn laatste liveregistraties. Het album dat Bo van de Graaf op jonge leeftijd inspireerde. Voor veel liefhebbers het mooiste dat de muziek heeft voortgebracht. Daarom zijn we in Nijmegen en Nederland schatplichtig aan Bo van de Graaf, voor zijn jarenlange inzet voor de geïmproviseerde jazz, voor zijn doorzettingsvermogen in zijn muzikale carrière -tegen weer en wind- voor zijn laatste verrassende album Shinjuku en voor de herwaardering van John Coltrane.
Daarom beste mensen: koop die cd! Te verkrijgen bij boekhandel Roelants en www.icompani.nl voor slechts 10 euro, dus voor de centen hoef je het niet te laten. En mocht je de muziek niet waarderen, niet aanvoelen of niet begrijpen: beschouw het dan als een aflaat. Voor alles wat mis is op cultureel gebied in dit gave landje en in de rest van de wereld?
In 1966 bij het uitbrengen van Live in Japan geloofden we nog in vrede, Peace on Earth. Dat gevoel van optimisme zijn we al lang verloren. Vrede komt er niet, het is niet anders in de wereldpolitiek. ‘Altijd hetzelfde, maar net even anders!’, net als Shinjuku van Bo van de Graaf.
