Op dit moment draait het meesterlijk TAR in de cinema. Absoluut een aanrader dit portret over de val een topdirigent met in de hoofdrol een weergaloze Cate Blanchett. Een van de sleutelscènes speelt zich af in de masterclass van maestro Lydia Tar, tussen haar en een van haar leerlingen, de wat onzekere Max. Een confrontatie van generaties; de gekleurde panseksuele Max verkiest de moderne componist Anna Thorvaldsdottir boven de klassieken. Tar vindt deze IJslands componiste niet meer dan ‘superaantrekkelijk op een vrije schooljuf-achtige manier’. De superieur optredende maestro probeert de jongen het geheim van Bach bij te brengen. ‘Hoor hoe Bach vragen oproept, vragen zijn altijd interessanter dan antwoorden!’ Voor de jonge muziekstudent is de componist van de Mattheus Passion echter niet meer dan ‘een witte, misogyne cisgender man’.
Zijn vragen interessanter dan antwoorden?
Maar laat dit is geen filmbeschrijving zijn, meer een wat verlate beschouwing over het optreden van Goska Isphorging en Tatiana Koleva op zondag 12 maart in galerie Marzee met hun programma Rencontres: Xenakis on wire! Een meer dan indrukwekkend optreden, in meerdere opzichten. Om te beginnen zal de meeste mensen het werk van de moderne componist Anna Thorvaldsdottir niet veel zeggen. Opvallend is dan ook de keuze om op zondag de 12e een van haar werken te spelen, een meesterlijke uitvoering van Goska Isphording op klavecimbel. Fingerprints uit 2003, bijna free jazz, een aanhoudend patroon van klanken die de gedachtegang verstoort, je voelt letterlijk het onrustige, onbekende IJslandse natuurlandschap. En heel vreemd is het dat door de behoefte aan een visueel verhaal de tentoongestelde objecten van de galerie onderdeel lijken uit te maken van het muziekstuk. Stellen ze een vraag of zijn ze een antwoord?
Het zwaartepunt lag op het eigentijdse muziekwerk van de meestercomponist Iannis Xenakis. Een jaar na zijn officiële honderdste geboortedag. Of zoals Goska Isphording het vooraf verwoordde: ‘We beschouwen het dan nu ook maar als een uit de hand gelopen verjaardagsfeestje!’
Was het met Oopha, een stuk uit 1989 van Xenakis, nog even aftasten voor de in Bulgarije geboren slagwerkvirtuoos Tatiana Koleva en Goska Isphording op klavecimbel, met haar eigen compositie Four Days North, Three Days West liet laatstgenoemde zien en vooral horen waarom zij tot de absolute wereldtop behoort. Gevoelige zachte klanken op verschillende frequenties, die proberen te verleiden tot communicatie. Morse vanuit het universum, welhaast een hallucinerende sound uit een klassiek instrument, versterkt en extra geaccentueerd met de sound-design van Ruben Kieftenbelt.
Na de solostukken van Goska op klavecimbel is het de beurt aan Tatiana om te gloreren op slagwerk met het indrukwekkende Rebonds van Xenakis.
Na de pauze een eigen composite van Koleva waarin ze werkelijk alle mogelijkheden gebruikt om te tonen dat ook zij van wereldniveau is. Bloempotten, drums in alle maten, vibrafoon, alles wordt uit de kast gehaald.
Het slotstuk van de middag is het meesterstuk Komboi uit 1981, een meer dan ingewikkelde en uitgebreide partituur waar maanden voor gerepeteerd is. Iannis Xenakis componeerde dit muziekstuk destijds speciaal voor Elisabeth Chojnacka. Een uitzonderlijk muzikante die vanaf de Jaren 70 en 80 van de vorige eeuw verantwoordelijk was voor de revival van de klavecimbelmuziek. Goska studeerde in die tijd bij haar in Salzburg.
‘Het is voor mij dan ook een hele eer om zo de traditie van Xenakis te mogen doorgeven, juist met die stukken die hij destijds voor mijn Poolse docente schreef. Ik mag er nu mijn eigentijdse
invulling aan geven’., aldus Goska Isphording.
Ongekende klankruimtes
Als het concert in Galerie Marzee, de vertoningen van de film Tar en het InScience festival iets duidelijk hebben gemaakt, dan is het dat er nog een hele hoop te verbinden valt binnen het
kunst- en cultuuraanbod.
Het werk van Anna Thorvaldsdottir in film Tar en in Marzee, maar ik wijs ook op het wetenschappelijk, wiskundig opgebouwde muziekschema dat Xenakis ons voorschotelt. Als er een muziekstuk op InScience centraal had moeten staan, was het de partituur van het meesterstuk Komboi (1981). Citaat Goska: ’Hoe hij dit partituur geschreven heeft, zo omvangrijk, zo gecompliceerd, zo hermetisch, zo tegendraads, van ritme en melodie, dat is eigelijk niet te doen, emotie, gevoel en daarnaast heldere geest erbij houden en dat verbinden.’
Hoe zeer er ook over kritische perspectieven en open reflectie en weet ik wat nogal gefabuleerd wordt op de diverse festivals en fora in Nijmegen, een uniek programma ligt vaker dicht bij huis, de kans op een unieke samenwerking. De wiskundige, wetenschappelijke moderne muziek, met de abstracte constructiegedachten die omgezet worden in klank, had perfect gepast binnen de programmering van InScience, een festival dat pretendeert voor de wetenschap te zijn. Dus aan de dialoog tussen wetenschap, kunst en samenleving valt nog wel wat te verbeteren.
Wellicht wel de schone taak voor Ugenda om daar in de toekomst aan bij te dragen.
En hoe dat allemaal zo kan? Bij Bach was het al zo: het oproepen van vragen is interessanter dan de antwoorden. Bij het werk van Xenakis is het zeker niet anders.
Foto's: Peter van Esch
