Laat ik beginnen om Ugenda te complimenteren. Dankzij Aangenaam Weerbarstige Cinema, een bijdrage van Peter Verstraten van 8 april, zag ik nog net het verborgen Argentijnse meesterwerk Los Delincuentes. Thriller, natuurfilm, poëzie, persoonsverwisseling, liefdesdrama en nog veel meer, allemaal verpakt in drie uur echte cinema.
Halverwege de film, in het uitgestrekte platteland van de Sierras Chicas, zien we een filmmaker een poging doen om de vrijheid en de ultieme natuur te vatten in beeld en geluid. In die dorre grasvlakte brengt hij vanuit het niets, geheel onverwacht een mooie rode bloem in beeld. Hoe het komt weet ik ook niet, wellicht door de meanderende sfeer van de film, maar ik dacht ineens aan onze koning Willem en zijn Argentijnse bloem. Op het einde van Los Delincuentes, bij de aftiteling horen we de Argentijnse cult rockband Pappo’s Blues met Adonde Está la Libertad: ‘Nooit zo’n moeilijke tijd gehad. Waar is de vrijheid? Het is onmogelijk, er is geen vrijheid!’
Los Delincuentes (Rodrigo Moreno, 2023)
Máxima weer volop in de belangstelling
Of de hoofdbewoners in Paleis Huis ten Bosch ook wel eens naar Pappo’s Blues luisteren? Ik betwijfel het, al zullen ook zij zo op momenten hun verlangen naar vrijheid kennen. Feit is dat onze koningin weer volop in de belangstelling staat door de nu al zeer geprezen dramaserie Máxima op Videoland (vanaf 20 april te zien). Naar verluidt vooral zo goed omdat er gekozen is voor een echte Argentijnse in de hoofdrol. Hoe overdonderend mooi die serie ook mag zijn, met Delfina Chaves als Máxima en Martijn Lakemeier als onze koning, ik zal het aan mij voorbij laten gaan. Zoals ik ook al deed met dat boekje van de Volkskrantkoningin van de column Marcia Luyten, Máxima Zorreguieta – Moederland, waarop de serie deels gebaseerd is.
Jorge Rafael Videla in El Juicio (Ulises de la Orden, 2023)
Geanimeerde documentaire
Meer aandacht heb ik voor They Shot the Piano Player. Als een onopvallend tussendoortje uitgebracht in de filmtheaters te midden van heel veel ander filmgeweld. Maar liefst vijfentwintig verschillende films zijn er de laatste drie weken uitgebracht. Ik zag de geanimeerde documentaire They Shot the Piano Player afgelopen zomer op het filmfestival van San Sebastián. Op dezelfde dag zag ik ook het Argentijnse El Juicio. Twee op het eerste gezicht totaal verschillende producties, maar met enige coherentie. En belangrijker, door de films in combinatie te zien, kreeg They Shot the Piano Player een andere dimensie: het werd meer dan een zwoele mijmering en thrillerachtige zoektocht naar een verloren Braziliaans bossanova-genie.
Nunca Más, Never Again, Nooit Weer
‘Wanneer ben je schuldig’, die vraag weergalmde nog lang, na het zien van beide films. De documentaire El Juicio (The Trial) is een bijna drie uur durend beklemmend portret over de Argentijnse procesverslagen uit 1985. Het militaire regime staat terecht voor zijn wandaden in periode 1976-83. In het negentig dagen durende proces komen de getuigenverklaringen aan bod en worden urenlange verhoren en interviews live uitgezonden – ze zijn verzameld in een lang, meer dan indringend filmverslag. Met als uiteindelijke conclusie: ‘Nunca Más, Never Again, Nooit Weer!’ Beklemmend en hartverscheurend, met getuigenissen over het geweld, marteling en moord tegen jonge stedelingen, willekeurige scholieren en studenten.
They Shot the Piano Player (Fernando Trueba en Javier Mariscal, 2023)
Latin jazz, bossa nova, samba jazz en klassiek
De animatiefilm They Shot the Piano Player is van het Spaanse duo Fernando Trueba en Javier Mariscal. In 2010 waren beiden verantwoordelijk voor Chico & Rita, een bekroonde animatiefilm over de liefde tussen een pianist en een zangeres in het Havana van 1948. Toen met een prachtige muziekscore van jazz en salsa. Ook in They Shot the Piano Player staat de muziek weer centraal en luisteren we permanent naar een prachtige score van latin jazz, bossa nova, samba jazz en klassiek.
Gruwelijk, met behoud van lichtheid
Een muziekjournalist (met de stem van de Amerikaanse acteur Jeff Goldblum) in New York raakt per toeval geïntrigeerd door het verdwijnen van de legendarische Braziliaanse pianist en componist Tenório Jr. en gaat op onderzoek. Heel langzaam zijn we getuige van zijn speurtocht langs iconische muziekplaatsen in de Verenigde Staten, Rio, de binnenlanden van Brazilië, Havana en eindigend in Buenos Aires Argentinië. Uiteindelijk blijkt deze Tenório Jr. in 1976, ten tijde van het junta-regime op het verkeerde moment op de verkeerde plek geweest te zijn. Met als dramatisch resultaat een gruwelijk einde van marteling met de dood tot gevolg.
Hoe hard en confronterend het einde ook is, door de animatie behoudt de film een soort opmerkelijke lichtheid en tevens zijn muzikale kracht. Bij een echte onderzoekdocumentaire – we hebben er al zoveel van gezien – zou je onwillekeurig zijn afgehaakt. Nu blijft het spannend tot op het einde, en ook doet de kleurrijke en vrolijke animatiestijl meer recht aan het leven van Tenório Jr. als musicus.
Prachtige animatie en vermakelijke cinema
They Shot the Piano Player is niet alleen prachtig animatiewerk, maar ook inhoudelijk meer dan terloopse en vermakelijke cinema. Jammer genoeg wel terloops als een tussendoortje in de filmtheaters geprogrammeerd. En het drie uur durende getuigenissenverslag El Juicio krijgen we vast niet te zien. Zelfs het gerenommeerde documentatiefestival IDFA zette die film niet op het programma. Zo lijkt het definitief in de filmarchieven te verdwijnen. Of de strakke arm van de Oranjes daar een rol in speelde… we zullen het nooit weten.
Als we de biografie van Marcia Luyten mogen geloven was Maxi een zeer mondige en kritische studente en hebben we een echte feministe als koningin! Maar of zij op haar veertiende mondig genoeg was om aan haar vader ten tijde van de processen in Buenos Aires te vragen: ‘Pappa wat deed jij toen, waar was jij tijdens de junta?’. ‘Eres culpable?’ Ook dat zullen we nooit weten.
They Shot the Piano Player (Fernando Trueba en Javier Mariscal, 2023)
Onmogelijke vrijheid
Van Tenório Jr. rest gelukkig nog een album, dat weet ik wel, meesterlijke pianoklanken uit 1964. Maar op 27 april, als iedereen weer als oranje malloot op straat zijn geluk zoekt, draai ik Pappo’s Blues: Adonde Está la Libertad!! Keihard! ‘Waar is de vrijheid? Het is onmogelijk, er is geen vrijheid!’
