Twintig jaar geleden zag de theaterwereld in Nederland er compleet anders uit. Terwijl er hevige debatten werden gevoerd over de islam en de multiculturele samenleving, en Geert Wilders opkwam, bleef het theater navelstaren op Ibsen, Tsjechov en Shakespeare. In 2007, toen ik afscheid nam in LUX met een conferentie over politiek engagement in de kunsten, waren ze niet of nauwelijks te vinden, geëngageerde theatermakers. Eric de Vroedt was destijds de enige die met zijn Mightysociety in de echte wereld stapte met maatschappelijk betrokken toneelteksten. De tijden zijn veranderd, tegenwoordig heeft LUX zelfs speciaal een geëngageerd programmamaker die ‘de harten en hoofden in beweging brengt’.
Eric de Vroedt
Sinds 2018 is De Vroedt de artistiek leider van Het Nationale Theater (HNT), een van de grote gezelschappen van het land. Hoewel hij ook persoonlijke werk maakt, zoals De eeuw van mijn Moeder - over zijn Indische roots - blijft hij gepassioneerd werken aan maatschappelijk en actueel theater. En heel belangrijk: vaak met nieuwe en jonge tekstschrijvers. Zijn allergrootste succes was The Nation, de zelfgeschreven thriller uit 2016 over botsende culturen in onze hol geslagen samenleving. In 2023 volgde de politieke satire Laagland over de spanning tussen de ‘somewheres’ (mensen gehecht aan de plek waar ze geboren zijn) en de ‘anywheres’ (de globalisten). Ergens leek deze door Nathan Vecht geschreven tekst op maat gemaakt voor de waterwoningen aan de Lentse Plas. Nu weer even actueel door de spanningen tussen de ‘nieuwkomers’ die daar wonen en de gewone Nijmegenaren die willen recreëren. Op dit moment toert HNT door het land met Operation Hellfire, een politieke thriller over het Internationaal Strafhof.
Operation Hellfire
Operation Hellfire
De jonge toneelschrijvers Max Wind en Joeri Heegstra zijn verantwoordelijk voor de politieke thriller Operation Hellfire. Wat gebeurt er als we in opdracht van het Internationaal Strafhof in Den Haag een oud-president - in dit geval Barack Obama - moeten arresteren wegens beschuldigingen van oorlogsmisdaden? "Juist nu de internationale wereldorde lijkt te wankelen, moeten we ons afvragen: hoe rechtvaardig is internationaal recht eigenlijk?" Met die vraagstelling pakt De Vroedt in Operation Hellfire groots uit in een voorstelling vol spanning, reflectie en satire. Hoever is Nederland bereid te gaan in het verdedigen van idealen? Durven wij hiervoor de strijd met het Amerika van Trump aan te gaan?
Bij vlagen indringend theater dat je aan het denken zet - zeker in de sterke betogen van Yela de Koning als hoofdaanklager van het strafhof - en met ook satirische momenten, kluchtige uitstapjes zelfs van Rick Paul van Mulligen en Hein van der Heijden als respectievelijk minister van defensie en klunzige premier van Nederland. Maar als geheel slaagt de voorstelling er niet in om het menselijk drama echt invoelbaar te maken. Daarvoor blijft alles te veel op afstand en is het uiteindelijk theater van het grote gebaar geworden waarin de nuance en de boodschap verloren zijn geraakt. Toch belangrijk en actueel genoeg om nieuwsgierig van te worden.
Woensdag 10 juni nog te zien in Den Bosch, Theater aan de Parade
ZAZOU
Van geheel andere orde is de kleine voorstelling ZAZOU die 4 mei speelde in het kader van Theater na de Dam. Elk jaar is op de avond van Dodenherdenking op bijna 150 plekken in Nederland theater te zien. Theatermakers zetten zich in om deze dag meer betekenis te geven en vaak ook in een breder perspectief te plaatsen. In Nijmegen stond de voorstelling ZAZOU in Brebl in een productie van Meneer Otis. Theatermaker Daniel van Duijvenbooden van Club Duif deelde hier het podium met de vijfkoppige Indie jazzformatie NAUSYQA. Op het eerste gezicht een ongewone combinatie, deze storytelling performance op voor theater geen alledaagse plek. Maar als geheel meer dan geslaagd en de boodschap zinderde nog lang na.
Daniel van Duijvenbooden samen met NAUSYQA. Fotografie: Mike Witjes
Al veel eerder had ik erover willen schrijven, maar de woorden ontbraken. Ik realiseerde me dat ik de woordenschat, de creativiteit en de inventiviteit van Daniel van Duijvenbooden niet heb om me juist uit te drukken. Maar hoe langer ik wachtte, hoe beter het stuk in mijn gedachten werd en hoe meer details ik me voor de geest kon halen, meer puzzelstukjes van de soms impressionistische tekst vielen op zijn plaats. Het is zeker niet het beste theaterstuk dat ik dit jaar zag. Maar in de kern wist ZAZOU je te raken door zijn engagement en zijn blik op de actualiteit.
Even het verhaal: ZAZOU duikt in de geschiedenis van een punkbeweging avant la lettre Les Zazous. Ze hebben echt bestaan, rond 1939 in Parijs. Zij zetten zich af tegen het conservatisme en uiteraard het fascisme door gek tegendraads gedrag, extravagante kleding en wild dansen onder overheidsgebouwen, onder nazivlaggen.
Punkbeweging avant la lettre Les Zazous
NAUSYQA met PUNQ
Heel langzaam trekt Van Duijvenbooden je in de geschiedenis van het verhaal. Verwarrend, ruw, slordig soms, maar oprecht. Het ene moment een geschiedenisles, vervolgens het voorhouden van een actuele spiegel over de tijd van nu, dan weer het dramatische verhaal van drie queers in Parijs.
Staken de Zazous hun middelvinger op naar het nazisme met mode en muziek, zo lijkt Van Duijvenbooden als performer een vuist te willen maken in deze tijd. Een hoofdrol was daarbij ook weggelegd voor de muziek van het vijfkoppige jazz-ensemble dat meer was dan een simpele omlijsting en extra kracht zette bij de storytelling. Het smaakte maar meer, beluister daarom hun laatstverschenen album PUNQ.
To do or not to do
Het loopt niet goed af met de drie hoofdfiguren in het verhaal. Maar zij hebben in ieder geval in die tijd, onder die omstandigheden 'gedaan in plaats van niet gedaan’. Daarom houdt deze kleine voorstelling, van het kleine gebaar, je ook een spiegel voor. En blijf je achter met een gevoel van weemoed in het besef dat de geschiedenis zich herhaalt en dat aan alles een einde komt. Aan deze voorstelling met haar catchy muziek bijvoorbeeld. Toen realiseerde ik me dat aan iets anders ook een einde aan zal komen, aan Brebl. Er is nog geen nieuwe plek voor dit artistieke cultuurhuis. Geen slachtoffer van het conservatisme, zeker geen slachtoffer van het nazisme, maar zeer zeker wel van een neoliberale huisvesting- en cultuurpolitiek. Hopelijk wordt daar binnenkort nog iets aan gedaan in plaats van niet gedaan.
En het laatste nieuws, groot nieuws zelfs: volgend seizoen staat Big Pharma, de nieuwe productie van Eric de Vroedt, in de Vereeniging in Nijmegen. De landelijke première met maar liefst vijf voorstellingen, start dinsdag 6 april. Over complotdenkers en de macht van de farmaceutische industrie. Dat zal een grote theaterhit worden waar Ugenda extra aandacht aan zal besteden.
