Previously Unreleased – Fumer fait tousser (film van Quentin Dupieux)

Het is al jarenlang een fraaie traditie tijdens de zomermaanden: Previously Unreleased, geïnitieerd door Eye Filmmuseum. De negen films in deze selectie waren ook te zien in allerlei andere filmtheaters, waaronder Lux Nijmegen, ook al sloot die deze editie pas bij de vierde film in de reeks aan. De films zijn meestal ergens op een internationaal festival te zien geweest, maar geen distributeur heeft het aangedurfd om ze in Nederland uit te brengen. Voor zover mijn vakantieschema het toelaat, probeer ik ze te bezoeken. In Nijmegen draaide elke Previously Unreleased-film slechts twee keer, maar soms haal ik een gemiste film in een andere stad in.

Op voorhand weet je dat niet elke film een voltreffer gaat zijn. Sterker nog, de kans op mislukkingen is net wat groter dan gemiddeld, maar de kans op dwarse verrassingen ook. Zo ongeveer elk seizoen eindigt minstens één van de films zeer hoog in mijn jaarlijstje van favoriete titels.

Mijn eerdere favorieten

In 2018 was dat Paul Schraders First Reformed; in 2019 Bi Gans Long Day’s Journey into Night; in 2020 Joanna Hoggs The Souvenir; in 2021 Jonás Trueba’s La virgen de agosto; in 2022 Hoggs The Souvenir: Part II. Deze zomer was er opnieuw een reeks die zich goed met andere jaargangen liet vergelijken, alleen ontbrak die ene enorm positieve uitschieter die je lichtelijk uit het lood slaat. Had ik zelf iets mogen kiezen voor de reeks, dan was het Trenque Lauquen van de Argentijnse Laura Citarella geweest. Ik zag deze in twee delen geknipte film tijdens het IFFR in Rotterdam en het is mijn meest bedwelmende filmervaring van het jaar tot nu toe. In deel een zijn twee mannen aan het spoorzoeken vanwege de verdwijning van Laura; in deel twee volgen we Laura, maar krijgen we meer raadsels dan antwoorden. Maar ja, als je die film selecteert, dan doe je wel gelijk een aanslag op de programmering, want Trenque Lauquen duurt 250 minuten. Wellicht vanwege die lengte was er ook in Rotterdam maar matige belangstelling voor.

Overtreffende trap van hilarisch

Nu dit Previously Unreleased-seizoen zijn einde nadert, stel ik vast dat de uitverkiezing van Fumer fait tousser (Van roken moet je hoesten) van Quentin Dupieux mij al met al het meest deugd deed. Deze Fransman levert sinds zijn Rubber (2010) over een moordende autoband een gestage stroom films af, vaak onder de 80 minuten. En voor wie Barbie grappig en hilarisch vindt, de films van Dupieux zijn daarvan de overtreffende trap. Maar waar de Barbiewereld onkreukbaar oogt, hebben zijn films altijd opzichtig smerige elementen. Als de hoofdpersoon in Le daim (2019) eenmaal een hertenleren jas aantrekt, krijgt hij onbeheersbare moorddadige impulsen: de jas dwingt hem tot meedogenloze opdrachten. In Mandibules (2020) stelen twee dombo’s een aftandse auto en als ze in de kofferbak een enorm grote vlieg vinden, willen ze het lelijke beest opleiden tot bankovervaller; in hun ogen is het een ‘drone zonder batterijen’. Dupieux zoekt doelbewust de grens op van het wanstaltige. De wereld waarin zijn personages zich bewegen, schijnt fraai en zonnig, maar plots manifesteert zich iets wat (te) vies of bruut is.

Fleurig, zonovergoten én smerig

Neem het begin van Fumer fait tousser. Een gezinnetje in de auto in toeristentenue. Het zoontje op de achterbank stapt uit om te plassen, maar hoort een geluid. Loopt terug naar de auto, moeder draait het raam open en het zoontje vraagt om de verrekijker: hij ziet zijn favoriete superhelden. Vader komt poolshoogte nemen: de Tabakbrigade is in gevecht met een reuzenschildpad. De vijf leden van de Tabakbrigade – Ammoniak, Benzine, Methanol, Kwik en Nicotine – zijn in strakke, felgele en helblauwe latex-pakken gekleed en als ze erin slagen het bestanddeel dat hun naam draagt tegelijk uit hun rechtervuist te spuiten, dan wordt het monster verslagen. Als ook Kwik eenmaal functioneert, ploft de schildpad uit elkaar en niet alleen de Brigade wordt bedolven onder bloed en rondvliegende lichaamsdelen, maar ook het toekijkende zoontje met zijn vader én de moeder die het raampje van de auto nog open had staan. De setting is fleurig en zonovergoten als een Barbie-universum; het gedrag is kunstmatig als Barbiepoppen, maar het bloed en de lichaamsdelen, hoewel opzichtig nep, roepen zo’n smerige associatie op dat je of een vies gezicht trekt of hardop gaat lachen.

Wreed en grotesk

Het werk van Dupieux gaat bovendien met een wreedheid gepaard, die in Barbie ontbreekt. Tijdens een periode van retraite vangt Benzine een barracuda, die hij gaat bakken. Dan begint de vis vanuit de braadpan een eng verhaal te vertellen. Bij een bedrijf moet de bazin snel komen kijken, want haar neef zit met zijn voeten vast in een hakselaar. Hij had een blok hout willen aanduwen, maar zakte zelf in de machine. Medewerkers zeggen: jij bent zijn tante, jij moet die machine weer terug laten draaien. Tante: volgens mij deze knop. Neef zakt er verder in. Geen nood, tante, roept die, ik voel helemaal geen pijn. Andere knop, ook niet goed. De gebruiksaanwijzing wordt gehaald. De groene knop drie seconden indrukken. De neef is al bijna helemaal vermalen, maar roept alleen maar geruststellende berichten. Tante moppert: ik moet vanavond ook nog naar de verjaardag van zijn moeder. Als de medewerkers opdracht krijgen om alle zooi op te ruimen, brengt een van hen een emmer met restanten: het ziet er verschrikkelijk uit, maar er is ook goed nieuws. De mond van de neef is intact gebleven, en hij heeft alleen maar vrolijke teksten. Tante gaat met bezwaard gemoed naar de verjaardag van haar zus, schrikt zo van de keiharde deurbel dat de inhoud van de emmer op de stoep klettert en de aanlopende hond de mond verorbert. Einde verhaal, want de vertellende barracuda is ondertussen aangebrand. Alsof dit nog allemaal niet grotesk genoeg is, smachten de vrouwen in de film niet naar een knappe Ken, maar hunkeren ze allemaal naar Didier, een gemuteerde, lelijke rat bij wie voortdurend groene kwijl uit zijn bek stroomt.

Klinkklare ongein met meerwaarde

De films van Dupieux, zo zou je zeggen, bestaan uit klinkklare ongein die niets wil betekenen. Toch hebben ze een meerwaarde: anders dan Barbie of films van Wes Anderson, tarten ze nadrukkelijk onze zin voor goede smaak. Maar die meerwaarde moeten de Dupieux-films ook bekopen: ze draaien niet in een grote zaal, maar belanden in de bescheiden Previously Unreleased-reeks.