Met regelmaat schrijft onze columnist en hoofdredacteur Ted Chiaradia een stukje over wat hem bezighoudt op cultureel gebied, wat hij meemaakt, wat hij vindt of – zoals in dit geval, na een korte afwezigheid – over jaarlijkse filmlijstjes en pareltjes die daarop vaak ontbreken.
Het oude jaar is voorbij, het Filmfestival Rotterdam staat weer voor de deur en steeds weer die vraag naar lijstjes. Wat vond jij het afgelopen jaar het beste van dit, het beste van dat en wie heb jij op nummer 1?
Als ik de filmlijst van de lezers van de Volkskrant in de krant van 4 januari overzie, dan is het in tegenstelling tot wat ik steeds hoor, best een matig filmjaar geweest. Oppenheimer, Past Lives en Anatomy of a Fall voor goud, zilver en brons, weinig verrassend. De laatste is niet meer dan een doorsnee – en ook nog eens te lang uitgesponnen – rechtbankdrama. Past Lives is een fraai vormgegeven ‘brave hendrik drama’ dat mij, en niemand uit mijn directe omgeving, vorig jaar in Berlijn echt opviel. Allemaal hebben we wel eens ergens een verloren liefde bewust of onbewust misgelopen. En dan de kampioen Oppenheimer, die heb ik bewust overgeslagen, ben niet zo geïnteresseerd in een filmhype.
Deze zomer, min of meer op hetzelfde tijdstip als de première van de film, gaf ik de voorkeur aan Doctor Atomic, de opera van John Adams over hetzelfde onderwerp. ‘Een van de meest memorabele operaproducties van dit seizoen’, aldus De Volkskrant. Uitgevoerd door het Utrechts Studenten Concert in het decor van de Werkspoorkathedraal. Wanneer Robert Oppenheimer hier met zijn opgeheven armen onder zijn gloeiende atoombom staat en de koorzang verpletterend en hallucinerend aanheft door het oude Utrechtse industriële erfgoed, dan ben je volledig into Opera. Daar kan geen Christopher Nolan en Hoyte van Hoytema met hun laserprojectie en 70 mm digitale camera en weet ik wat voor een Dolby Atmos sound tegenop. En laat nu net deze opera ook nog eens zojuist gekozen zijn als beste operaproductie van het jaar door het gerenommeerde opera magazine Place de l’ Opera.
En de beste cinema van het afgelopen jaar? Daarover kan ik me wel enigszins aansluiten bij de Nederlandse filmpers. Zij verkozen Aftersun van Charlotte Wells als het allerbeste. Het indringende drama van de ogenschijnlijk onbekommerde vakantie in het Turkse resort van een jonge vader en zijn tienerdochter. Ga deze film zien. Dat kan nog op 14 januari in LUX.
Maar interessanter en opmerkelijker vond ik hoe het afgelopen filmjaar afsloot met een serie meer dan indrukwekkende en belangrijke films, juweeltjes van de oudere filmauteurs. Bejaarde meesters als Wim Wenders met Perfect Days en Anselm, de altijd geëngageerde Ken Loach met The Old Oak en de Japanse animatiegrootmeester Hayao Miyazaki met mogelijk zijn allerlaatste The Boy and the Heron. Allen zijn ze nog steeds meer dan actief en op de toppen van hun kunnen. En dan heb ik het nog niet eens over het Finse drankorgel Aki Kaurismaki. Met zijn meesterlijke comeback Fallen Leaves lijkt hij definitief uit zijn eeuwige delirium te zijn opgestaan. Fatalisme, hoop, melancholie en liefde in het kleine leven van twee eenzame zielen. Alleen daarom moest ik op het eind al minutenlang grienen. De wodka met Aki in gedachte, bracht troost.
Door navraag bij filmvrienden en collega’s van Ugenda kwamen ook een aantal andere sterke films bovendrijven. En ook hier, heel opmerkelijk, allemaal producties die in de laatste weken van het jaar in première zijn gegaan. Barbenheimer heeft de filmagenda blijkbaar zo verstopt dat al het goede tot het laatst werd opgespaard.
Onze man in Brussel, Freddy Sartor, verkoos Wenders’ Perfect Days. Door onze eigen onbetwiste filmkenner Peter Verstraten zojuist afgedaan als oogkleppencinema. Discussie houdt het leven spannend, ook binnen Ugenda! Jonathan Faber tipte Le Pot-Au-Feu, de meesterlijke Franse delicatesse van de Vietnamese auteur Tran Anh Hung en Peter Verstraten ging uiteindelijk vol voor het Turkse meesterstuk About Dry Grasses.
Ook ik zou mogelijk helemaal gevallen zijn voor de laatste film, ware het niet dat mijn filmervaring bruut verstoord werd door een – ook nog eens veel te lange – pauze. Zo was ik mijn cinemahallucinatie van sneeuw, eenzaamheid en leegte meteen kwijt. Eerst dacht ik nog even aan staking, een protest tegen het aanstaande ontslag van een paar medewerkers. Zou ik nog begrip voor gehad hebben, maar voor een plaspauze of een break voor de koffie en bieromzet, daar moet je niet bij mij mee aankomen. Overigens mag ik hopen dat cineast Nuri Bilge Ceylan zelf niet op de hoogte is van deze kille knip midden in zijn film. Ik vrees anders grensoverschrijdende taferelen aan het Mariënburgplein. Waarom? Nuri schijnt niet de allergemakkelijkste te zijn in de omgang. Had ik al eerder van met name vrouwelijke journalisten gehoord in Istanbul. Kan me het ongemakkelijke gesprek dat Roosje van der Kamp van De Filmkrant heeft gehad met hem over mogelijk grensoverschrijdend gedrag daarom wel enigszins voorstellen. Zie hiervoor ook onze scherpe column van alweer Verstraten over wel of geen misbruik in About Dry Grasses.
Vooruit alleen daarom is mijn definitief beste film van 2023 het verrassende en in de allerlaatste week uitgebrachte Iraanse Until Tomorrow. De indringende zoektocht van een jonge moeder in het huidige Teheran die haar buitenechtelijke baby voor een nachtje elders moet onderbrengen omdat haar streng Islamitische ouders van niets mogen weten. Spanning, suspense en hedendaags politiek drama in minder dan anderhalf uur met feitelijk slechts twee protagonisten, de jonge moeder en haar hartsvriendin. In de beperking herkent men de meester! En het meest opmerkelijk, geheel gedraaid vanuit de female gaze, althans zo lijkt het, want regisseur Ali Asgari, eerder bekroond als maker van korte films, is geen vrouw.
Wat doet het er ook toe, tegenwoordig, zou ik zeggen. Belangrijker is dat deze film van begin tot het allerlaatste moment weet te imponeren. Afgelopen filmfestival van Cannes brak Asgari definitief door met Terrestrial Verses. Volgens onze man in Brussel de beste film van het gehele festival! Resultaat, bij thuiskomst een huisarrest en een definitief reis-en filmverbod. Zo gaat dat in het huidige Iran!
En wij in Nijmegen moeten opschieten zodat we de kleine Iraanse parel Until Tomorrow niet missen. Gelukkig de komende week nog te zien in de Joris Ivens zaal. En oude Joris wist er alles van uit eigen ervaring. Na zijn korte documentaire Indonesia Calling in 1946 werd zijn paspoort ingenomen en hem het werken onmogelijk gemaakt. Door onze overheid. Waarom? Omdat hij de waarheid toonde met zijn camera. Laat alleen daarom het hele jaar 2024 deze Until Tomorrow in de Joris Ivenszaal draaien of werk van al die andere Iraanse filmmakers in nood!
