De Spaanse Carla Simón won in 2022 de Gouden Beer op het festival van Berlijn met Alcarràs, dat verwijst naar de naam van een Catalaans dorp. Een boerenfamilie pacht al sinds de Spaanse Burgeroorlog land om fruit te telen, maar de nieuwe landeigenaar wil de ooit gemaakte afspraak openbreken en de grond verkopen voor de bouw van zonnepanelen. Alcarràs was een fijne, tot melancholie stemmende film, waar de jongste kinderen, wars van de zorgen van hun ouders, de omgeving voor een laatste zomer tot hun speelveld maken. Niettemin bevalt Simóns nieuwste Romería mij nog net iets beter, wellicht omdat die verwant lijkt aan een van de mooiste Spaanse films ooit: El Sur (Victor Erice, 1983).
Zo bescheiden als het oeuvre is van Erice, geboren in 1940, zo groots is de zeggingskracht van de paar langspeelfilms die hij maakte. Behalve El Sur (Het zuiden) heeft hij drie andere titels op zijn naam. De klassieker El espíritu de la colmena (De geest van de bijenkorf, 1973) gaat over een meisje dat een verband ziet tussen James Whales film Frankenstein (1931) en de verzetsstrijder die zij in een schuurtje verzorgt. De ‘documentaire’ El sol del membrillo (De kweepeerzon, 1992) is gewijd aan de Spaanse schilder Antonio López, die het zonlicht op zijn kweepeerboom probeert vast te leggen. En in 2023 verraste Erice met Cerrar los ojos (De ogen sluiten), die in Nederland enkel op het IFFR te zien was, over de zoektocht naar de vermiste hoofdrolspeler van een onafgemaakte film.
In 2007 maakte Erice een project met de Iraniër Abbas Kiarostami – dat is een goed stel samen. Beide filmmakers hebben een vergelijkbare bedachtzame verteltrant, waarbij je als kijker jezelf dient af te vragen wat je precies zit te kijken. Kiarostami rekt de scheidslijn tussen fictie en documentaire zodanig op dat die grens zich lijkt uit te wissen. Bij de eerste twee speelfilms van Erice schuift de verbeelding van jonge meisjes als een raster over de werkelijkheid. In El espíritu de la colmena is in de ogen van de zevenjarige Ana de geest van het monster van Frankenstein vaardig geworden over de soldaat. Zij is zich niet bewust van de politieke realiteit, maar ijkt het handelen van de gewonde strijder aan haar beperkte kennis over Whales film.
Exotische plaatjes
El Sur is wat mij betreft Erices meesterproef. Estrella kijkt, via schilderachtige shots, terug op het leven van haar vader Agustín die in de herfst van 1957 zelfmoord pleegde, toen zij vijftien was. De hond blaft bij het vroege ochtendgloren, haar moeder is in lichte paniek en zij vindt een slinger onder haar kussen: nog voor hij gevonden is, weet zij dat ze haar vader niet zal weerzien. Deze herinnering wordt direct gevolgd door wat zij in voice-over een ‘levendig beeld’ noemt (terwijl ze er zelf niet bij was): haar vader voorspelde met de slinger dat de baby in de buik van moeder een meisje zal zijn en Estrella moet gaan heten.
We zien in El Sur dus herinneringsbeelden, maar ook beelden die door Estrella zijn samengesteld op basis van ‘horen zeggen’. Zij vangt flarden op, vooral van haar moeder, maar ze stollen nooit tot volwaardige verhalen. Ze verneemt dat haar vader ‘het Zuiden’ de rug toekeerde, omdat hij niet overweg kon met haar ‘slechte’ opa. Om die toespelingen op ‘het Zuiden’ handen en voeten te geven, gaat ze exotische plaatjes verzamelen, van patio’s in Sevilla en van flamencodansers.
Later gaat ze het Zuiden ook associëren met de twee oude vrouwen – haar oma en de nanny van haar vader – die overkomen om Estrella’s communiefeest te vieren. Ze maakt daaruit op dat haar ouders tegenstanders van generaal Franco waren en wellicht om politieke redenen vertrokken zijn. Terwijl de herinneringen aan haar moeder vooral ingekleurd worden met alledaagse bezigheden – kleren naaien, planten verzorgen, boeken lezen – blijft haar vader een mysterie. Dat deerde haar indertijd geenszins, want het was voor haar voldoende om nabij hem te zijn.
Affaire met filmster
Door zijn zelfdoding is haar verlangen om hem te doorgronden sterker geworden. Ze mocht hem vroeger niet storen met zijn experimenten op zolder; hij was behalve met de slinger ook met een wichelroede in de weer; hij blijft als afvallige katholiek bij haar communieviering op de achtergrond. Bovendien vindt ze tekeningen met veelvuldig de naam Irene Ríos, waar haar moeder geen weet van heeft. Door haar exclusieve kennis voelt ze zich de heimelijke handlanger van haar vader. Uit de reconstructie die we zien, leiden we af dat die naam een pseudoniem is van een actrice uit het Zuiden, die Laura heet. Estrella ontdekt het als ze de motorfiets van haar vader herkent bij een bioscoop waar de naam ‘Irene Ríos’ prominent op een poster prijkt. Als Estrella ‘ster’ betekent, dan is Irene een ‘filmster’.
We krijgen allerlei scènes waar Estrella niet bij is: Agustín die in de bioscoop naar een film met Irene Ríos kijkt en daarna in café Oriental een brief aan Laura schrijft over hun laatste ontmoeting acht jaar geleden (vlak voor Estrella’s geboorte). In een latere scène leest Agustíns Laura’s reactie waarin ze zich afvraagt wat hij bezielde met zijn brief. Ze schrijft dat Irene Ríos, de femme fatale, niet meer bestaat, want al een jaar niet meer kan werken. Tijd is een ‘genadeloze engel der gerechtigheid’.
In El Sur zien we hoe Estrella het beeld van haar vader achteraf poogt in te vullen. Als zij zich als achtjarige een keer lang schuil houdt voor iedereen, begrijpt ze in haar terugblik pas dat haar vader ook altijd een soort verstoppertje gespeeld heeft, maar dat zijn pijn groter was dan de hare. In het dagboek dat ze bijhield, aanvaardde ze de crises van haar vader, maar die waren ten tijde van zijn leven niet meer dan een gegeven. Postuum zijn ze een enigma dat beladen is geraakt met de vraag: Had ik meer voor hem kunnen doen?
In Erices film probeert ze de leegte die haar vader heeft nagelaten, in te kleden met verhalen en zij heeft het idee dat de kern daarvan gelegen is in het Zuiden. Ze heeft bewijs gevonden dat Agustín in de nacht voor zijn dood nog naar een onbekend nummer in het ‘Zuiden’ heeft gebeld. Na de dood van haar vader wordt ze uitgenodigd om te komen logeren bij haar oma. De film eindigt ermee dat ze nerveus is om voor het eerst af te reizen naar een vreemde, ver-van-haar-bed plek die altijd een projectiescherm is geweest voor haar fantasie. Zou haar vader nu ontmaskerd gaan worden als een egoïstische poseur die zich te weinig bekommerde om zijn vrouw?
Erice had die reis graag willen filmen, maar zijn producent speldde hem op de mouw dat het budget ontoereikend was. Voor Erice was de film slechts half-af, maar voor de beslissing van de producent valt niettemin veel te zeggen als je het resultaat ziet.
Post-Franco tijdperk
Je zou Romería in zekere zin als een omgekeerde sequel kunnen beschouwen. Terwijl de band tussen Estrella en Agustín is gedetermineerd door de dictatuur van Franco, richt Simóns film zich op de generatie na diens dood. En waar El Sur afsluit met Estrella’s vertrek naar de geboortegrond van haar ouders, draait Romería (wat bedevaart betekent) om een vijfdaagse zoektocht in het tamelijk kille Vigo van de achttienjarige Catalaanse Marina naar sporen van haar vroeg overleden vader. Omdat ze ambities heeft om naar een filmacademie te gaan, legt Marina de trip per video vast. Fragmenten daarvan zijn door de film heen verweven.
Bij de familieleden die Marina treft, heerst aarzeling om het verleden van haar vader te openbaren. Is hij in 1987 overleden, zoals Marina meent, die toen net een baby was, of pas in 1992? En lijkt ze als twee druppels water op haar moeder, zoals wordt beweerd, of is zij juist het evenbeeld van haar vader, zoals oma zegt?
Analogie met Simóns leven
De achtergrond die Marina achterhaalt, heeft een sterke analogie met Simóns eigen leven. Haar ouders werden volwassen in het post-Franco tijdperk. Ten tijde van de dictatuur bestond er strenge repressie, maar na de dood van de generallisimo waren genotsmiddelen veel makkelijker verkrijgbaar. De hippiementaliteit onder de jonge generatie leidde in het geval van Simóns ouders – en ook die van Marina – tot experimenten met heroïne. De ellende die dat opleverde, werd nog versterkt doordat gebruikers van hard drugs in de jaren tachtig opvallend vaak slachtoffer werden van de aidsepidemie.
Marina gebruikt de dagboekaantekeningen van haar moeder om het verleden van haar jong gestorven ouders te reconstrueren. Zij transporteert zichzelf terug naar 1983 (het jaar van El Sur!) en ziet in een droomachtige sequentie een idyllisch samenzijn tussen haar ouders dat als tegenwicht fungeert tegen het naargeestige verloop van hun levens. Bij gebrek aan scherp beeld van haar ouders, is Marina in deze sequentie het evenbeeld (geworden) van haar moeder. Voor Simón raakt deze aan de realiteit ontstegen invulling aan het bestaansrecht van de cinema, zo stelt ze in een interview met Filmkrant: film leent zich bij uitstek ‘voor het scheppen van beelden die niet bestaan.’
The Drama
Als films als El Sur en Romería een zekere beladen ernst kennen, dan is The Drama van de Noor Kristoffer Borgli een ‘diet’ variant. ‘Het drama’ van de film bestaat eruit dat Charlie de schrik om het hart slaat als zijn aanstaande bruid Emma een gruwelijke fantasie opbiecht. Zij heeft die weliswaar niet ten uitvoer gebracht, maar, zo vraagt hij zich af, staat hij op het punt van trouwen met een psychopaat? Vervolgens vertellen personages elkaar allerhande verhalen om ‘het drama’ te dempen – in het geval van Charlie, om de angst te bezweren dat de geliefde erger is dan vooraf ingeschat. Gevoed door muizenissen in zijn hoofd zal Charlie zich steeds meer in de nesten werken.
The Drama is al met al lichtvoetiger dan die Spaanse films, omdat het eerder een zwarte komedie wil zijn dan een heuse tragedie. Net als Borgli’s vorige film met duistere humor, het iets krachtigere Dream Scenario (2023), heeft ook The Drama een paar goeie invallen (en een gepast slot bij een fastfoodrestaurant). Maar het uitgangspunt is simpelweg te gammel. Vriendin Rachel maakt een hoop stampij om Emma’s biecht, maar haar eigen onthulling over het opgesloten kind dat ‘zwak van begrip’ was, was ook heftig en bovendien wél echt gebeurd. En waarom wordt het online pestgedrag van Charlie vergoelijkt (als 14-jarige is je brein nog niet volgroeid) en de fantasie van een 15-jarige Emma niet?
Enfin, The Drama is te grillig om echt te overtuigen. Dan helpt dat vermoeiende gedoe rondom de op straat met heroïne betrapte bruilofts-dj ook niet mee. En de terloopse opmerking van Charlie dat ze in een omgekeerde Louis Malle-film zitten als Emma zweert dat ze niets met wapens heeft, is eveneens een losse flodder. Hij doelt op Lacombe, Lucien (1974), waarin een 15-jarige boerenknul vanwege zijn jeugdigheid door het verzet geweigerd wordt en zich uit gekrenktheid aansluit bij de nazi’s, die hem serieus bejegenen en een liefde voor wapens bijbrengen.
Charlie had net zo goed kunnen zeggen dat The Drama een omgekeerde The Awful Truth (1937) is vanwege de in consequente joligheid gedrenkte argwaan van (bijna ex-)geliefden in Leo McCarey’s film, of een omgekeerde My Best Friend’s Wedding (1998) vanwege alle amechtige pogingen van een jaloerse jeugdvriendin om een aanstaand huwelijk te traineren in P.J. Hogans film. Of een omgekeerde El Sur, want waar in The Drama ‘te veel’ wordt uitgesproken, blijft Erices film zinderen door zijn ondoorgrondelijkheid.
