Met regelmaat schrijft onze columnist en hoofdredacteur Ted Chiaradia een stukje over wat hem bezighoudt op cultureel gebied, wat hij meemaakt, wat hij vindt of – zoals in dit geval – over zijn bezoek aan het filmfestival in Berlijn, koffie drinken met Mario Martone en Steven Spielberg.
Tussen al de jobstijdingen door van natuurrampen en oorlogen kwam ook ineens het bericht dat Pablo Neruda in 1973 toch is vergiftigd door het militaire regime. Nieuw bewijs. Niet dat ik ooit veel geweten heb van deze Chileense Nobelprijswinnaar. Het enige komt uit de beroemde Italiaanse filmklassieker Il Postino. Neruda leeft in ballingschap op het idyllische eilandje Salina. Een wat naïeve postbode (il postino) brengt hem dagelijks stapels brieven van fans en aanbidders. Een voorzichtige vriendschap ontstaat. Destijds in 1994 zo’n beetje beschouwd als de meest Italiaans film. Vreemd eigenlijk want regisseur was de Brit Michael Radford, het scenario schreef de Chileen Antonio Skarmeta en de beroemde soundtrack was van Luis Bacalov uit Argentinië. Nu was de hoofdrol van postbode allesbepalend en die werd vertolkt door de Italiaanse acteur Massimo Troisi. Hij bepaalde niet alleen de film, hij nam het initiatief voor de productie en offerde zich er zelfs als het ware voor op.
Il Postino
Zag hier in Berlijn op het Filmfestival net een documentaire over, Laggiu Qualcuno Mi Ama (Massimo Troisi: Somebody Down There Likes Me). Troisi, Massimo Troisi, wat weten wij over hem? Blijkt een van de grootse komische en tevens maatschappijkritische talenten geweest te zijn in het Italië van de jaren zeventig en tachtig. Naast acteur ook begenadigd regisseur en producent. En was als Napolitaan een echte god in deze hectische Zuid-Italiaanse havenstad. Stierf een dag na de laatste filmopnames van Il Postino aan zijn hartfalen. En zo ontstond de mythe van zijn opoffering voor de kunst van de cinema, een leven als een passiespel. Al is in Napels, de stad van beschermheilige Januarius van Benevento, snel iets mythe en religie: de cinema van Troisi, het voetbal van Maradona. Zelfs pizza en spaghetti kan het zijn. Regisseur Mario Martone weet er als chroniqueur alles van. Met Massimo Troisi kon hij geen mooier onderwerp treffen om zijn liefde voor geboortestad en cinema te betuigen.
Op dit moment draait toevallig van Mario Martone nog het ijzersterke drama Nostagia in de filmtheaters. Ook deze thriller is te zien als een liefdesbrief aan Napels, vol van mystiek en religieus sentiment. We zien het hoofdpersonage Felice als een verloren zoon terugkomen naar zijn geboortestad, voor zijn oude moeder, maar vooral ook om de confrontatie aan te gaan met zijn jeugdvriend en daarmee zijn eigen donkere verleden. Een priester Don Luigi probeert hem hier tevergeefs van te weerhouden. Don Luigi in de film is in werkelijkheid gebaseerd op Don Antonio Loffredo. Een charismatische priester die de verloren achterstandswijk Sanita heeft doen herleven. Met sociaal werk en activiteiten heeft hij de jongeren uit de greep van de Comorra proberen te houden.
Persoonlijk en spiritueel
Persoonlijk drama met een grote spirituele onderlaag, zo is Nostalgia te kenschetsen. En dat geldt ook voor EO het allerlaatste werkstuk van de oude Poolse meester Jerzy Skolimowski, 84 inmiddels. Op het eerste gezicht lijkt het op een experimenteel sprookje, deze odyssee van een ezel. In zijn reis van het circus in Polen tot aan een soort Italiaans lusthof op het einde kijken en observeren we door de ogen van de ezel. Absurdistisch soms, maar vaak confronterend om zo de moderne wereld te observeren.
En niet zonder gevaar en geweld deze pelgrimstocht van de ezel. Hij ondergaat vreugde en pijn, ontmoet goed en slecht en hoopt uiteindelijk op het paradijs, zijn verlossing. Een jonge man in Italië doet een belofte: “Ik breng je naar huis van mijn vader..!”
EO is een experimentele laatste hommage van Skolimowski aan het meesterwerk Au Hazard Balthazar van Robert Bresson uit 1966. Ook hier een spirituele parabel over de getuigenis en ervaring van een ezel over de wrede en gevoelloze wereld. Met dat verschil dat we in EO letterlijk door de ogen van het dier kijken. Vanaf 2 maart te zien in LUX.
Op de vraag of Skolimowski met EO zijn laatste filmsprookje afgeleverd heeft, antwoordde hij bevestigend. Als generatiegenoot van Roman Polanski brak hij in 1970 door met de Britse productie Deep End. In al die jaren daarna kwam hij niet verder dan een tiental, wel bijna allemaal internationaal bekroonde, films. De laatste decennia is zijn passie voor het witte doek verschoven naar die van het canvas. Hij is een begenadigd kunstschilder inmiddels. Zodoende werd hij deze week in Berlijn officieel door de Poolse ambassade gelauwerd en werd dit gevierd met een expositie in maar liefst twee galeries. Ik zou bij de opening zijn, had kaartje ontvangen van mijn kennissen uit Warschau, er was zelfs een meet and greet met de kunstenaar gepland. Het ging mis, ik was er niet. Waarom?
Ik kwam Mario Martone onverwacht tegen bij een koffiebar. Ik dacht hem heel even te kunnen aanspreken met wat obligate complimenten. Vervolgens kwam ik niet meer weg. In gebroken Engels spraken we over cinema, Italië en uiteraard voetbal. Hij had iets te vieren met het goddelijke spel van Napoli en ik moest bedremmeld toegeven dat de Amsterdamse godenzonen niet meer bestaan. Erger, in Nederland is voetbal allang geen religie meer.
The Fabelmans © WW Entertainment
En cinema, is dat nog religie in ons land? In de Verenigde Staten misschien, in Hollywood? Het lijkt er steeds minder op. Nu Fabelmans, de meest persoonlijke film van Steven Spielberg een regelrechte flop is, heeft deze meester zichzelf tot arthouse-filmer verklaard. Jarenlang bejubeld als maker van grote kaskrakers, begonnen in 1975 met Jaws, daarna volgden Indiana Jones, Jurassic Park en anderen. Met Schindler's List en zijn vele Oscars in 1993 bewierookt als een filmheilige. Maar ook voor hem is zoiets tijdelijk, dat blijkt maar weer. Eigenlijk gaat het al twintig jaar minder met Spielberg, genoeg producties, maar allemaal minder succesvol. Artistiek heeft hij dit keer met Fabelmans wel zijn revanche. Hier in Berlijn op het festival bekroond met een retrospectief en een Gouden Beer voor zijn gehele oeuvre. En zo’n beetje alle filmkritieken met name in Europa zijn lovend. Zojuist weer 5 sterren-recensie in De Standaard: ‘Met het verhaal van een jeugdtrauma dat tegelijk een liefdesbrief aan de cinema is, levert Steven Spielberg zijn meest persoonlijke film af.’
Zo’n liefdesbrief die ‘il postino’ Massimo Troisi dagelijks bracht aan Pablo Neruda, van Steven Spielberg. En de grijze ezel uit EO keek toe. Dat is cinema!
