April is weer de Maand van de Filosofie. In Nijmegen - een stad met vele intellectuelen - wisten ze wel hoe ze dit moesten vieren. In de middag van 18 april stond een filosofisch gesprek met Alicja Gescinska op het programma bij boekhandel Roelants. In LUX was er later op de avond filosofisch theater van Linssen & Provily: Een Nacht in Bayreuth. Beide keren gesprekken waar het lijden van de mens aan de orde kwam. En opmerkelijk waar vriendschap de verlossing kan brengen.
Socrates en de gifbeker
De in Warschau geboren Vlaamse schrijfster en filosofe Alicja Gescinska is recent met de Socratesbeker 2026 bekroond voor haar boek Vrouwen in duistere tijden. Het meest prikkelende en urgente Nederlandstalige filosofieboek van het jaar, waarin Gescinska tien vrouwelijke denkers uit de vorige eeuw centraal stelt. In alle tien de korte biografieën gaat het over sterke vrouwen die de moed hadden om in duistere tijden van het totalitaire systeem van de 20e eeuw het licht te blijven zien.
In het filosofisch gesprek kwam uiteraard ook de actualiteit aan bod, de huidige onverschilligheid, het gebrek aan moed van de massa. Het leven en vooral de behoefte aan het vrije denken van deze tien moedige vrouwen kan als voorbeeld dienen. In alle gevallen loopt het niet goed voor hen af; de wil om vrij en zelfstandig te kunnen denken, de getuigenissen van het kwaad, moeten zij met de dood of langdurige gevangenschap bekopen.
Gescinska kon het niet laten om deze middag ook fijntjes de achterstand van vrouwen in de wetenshap, wijsbegeerte in het bijzonder, aan de orde te stellen. ‘Een vrouw moet er twee keer zo hard voor werken.’ En: ‘Simone de Beauvoir wordt zelfs nu nog in eerste instantie gezien als de metgezel van Sartre.’
Ten slotte stond ze stil bij de vrijheid waarvoor we strijden. ‘Het klinkt niet prettig en misschien is het ook wel het aller moeilijkste, maar juist vrijheid heeft ook zo zijn begrenzingen nodig. Daarom is vriendschap misschien wel het allerhoogste, het is belangrijk steun te vinden om te kunnen overleven, juist in duistere tijden.’
Arthur & Friedrich - Een Nacht in Bayreuth
In LUX stelden Emma Linssen en Dinda Provily in hun filosofisch theater het lijden van de mens nog meer centraal. Juist in een tijd waarin iedereen op zoek is naar geluk en velen het hedonistische mantra nastreven. Twee jonge vrouwen, Emma en Dinda, die dat geluk zo een, twee, drie niet kunnen vinden, raken met stapels filosofieboeken al wandelend aan de praat.
De in Nijmegen geboren en getogen Linssen heeft overigens na haar theateropleiding ook daadwerkelijk filosofie gestudeerd. In hun theatrale verbeelding transformeren de vrouwen vervolgens in Arthur Schopenhauer en Friedrich Nietzsche, die elkaar bij toeval in het Festspielhaus Bayreuth ontmoet zouden hebben. Een nachtelijke wandeling met bespiegelingen over het lijden en de zin ervan volgen. ‘Overal is lijden, ook in het theater, we kunnen er niet zonder.’
Naast diverse filosofische beschouwingen over Oedipus en Medea komen ze tijdens een ontmoeting met een straatarme straatmuzikante tot de kern. Moeten we haar helpen of zal zij haar lot van het lijden moeten accepteren? ‘We hebben immers recht op ongeluk’, aldus Nietzsche.
Dat vriendschap uiteindelijk in de wereld van het lijden ook de oplossing biedt, wordt duidelijk als Nietzsche/Provily op het einde Schopenhauer/Linssen uit het water redt, als deze in al zijn pessimisme in de rivier is gesprongen. En zo zagen we een ijzersterke performance die nog eens extra tot uitdrukking kwam door het bijna lege toneelbeeld met alleen wat sfeerlicht. De kern van het gesproken woord, daar ging het om.
Het belang van de vriendschap
En zo zijn we weer terug bij de enige echte onafhankelijke boekhandel Roelants waar Alicja Gesjinka in de middag sprak over vriendschap en dat dat misschien wel het allerbelangrijkste is om te overleven. In donkere tijden van in de twintigste eeuw en nu in de huidige absurde actualiteit.
Over de (her)waardering van vrouwelijke denkers gesproken. Aan het einde van de voorstelling wist Emma Linssen na het slotapplaus nog te melden dat hun volgende opvoering zal gaan over een ontmoeting tussen Simone de Beauvoir en Hannah Arendt. Alsof ze zojuist was ingefluisterd door Alicja. Een zucht van verlichting ging door de zaal.
Arthur & Friedrich - Een Nacht in Bayreuth is nog te zien:
24 april: Maaspoort Venlo
25 en 26 april: Bellevue Amsterdam
