Wintertuinfestival 2015 opende afgelopen donderdag met de tegendraadse progrockband Betonfraktion het symposium Vuur! Dit ter ere van het bij Atlas Contact gelijknamig verschenen boek dat door Anton Dautzenberg samengesteld werd. Vijftig teksten van geëngageerde schrijvers en schrijfsters koos hij, een daad die boekhandelaar en schrijver Maarten Asscher (in Dautzenbergs inleiding aangehaald vanwege zijn dit jaar uitgesproken Frans Kellendonklezing *) ergens onderaan de engagementsladder zou laten bungelen, gezien Dautzenberg zich niet schrijvend, maar in eerste instantie als samensteller van deze bloemlezing opstelt, in verzet tegen de in Nederland heersende teneur dat schrijverschap en engagement niet samen dienen te gaan.
Want Asscher, lees ik in Dautzenbergs inleiding bij Vuur!, onderscheidt in totaal vier vormen van literair engagement. De hoogste vorm bestaat uit literaire hoogstand in boekvorm waaruit weliswaar engagement stralen mag, maar zónder het erover te hebben (en nog minder er de straat voor op te hoeven gaan). Dautzenberg concludeert daarop: ‘Woorden zijn heilig, daden ordinair’. Maar juist nu, in een tijd dat er grote politieke en maatschappelijke aardverschuivingen zijn, is het zaak als schrijver met het gezicht naar de samenleving te staan. Dautzenbergs bloemlezing is een pleidooi voor bezieling én betrokkenheid in de Nederlandse en Vlaamse letteren.
Vrijstaat
In zijn toespraak ontbrak natuurlijk niet een verwijzing naar Eduard Douwes Dekkers ergernis over reacties op zijn Max Havelaar, die indertijd door critici als een roman werd weggezet, wat niet zijn bedoeling was. Maar ook noemt Dautzenberg de onlangs overleden protestzanger Armand, die muziek te belangrijk vond om aan liefdesliedjes te verspillen. Dautzenberg stelde namelijk Vuur! samen op zijn innerlijk kompas en wars van conventies. De letteren, meent hij, zijn een vrijstaat en stijgen boven bureaucratie en hokjes uit. Stijl staat niet tegenover de persoonlijkheid van de schrijver; vuur is grenzeloos, menselijk en engagement is gesmeed in vuur.
Het begrip engagement werd overigens deze middag niet strak gedefinieerd – sprekers tastten hooguit af of openden luikjes. Eva Meijer bijvoorbeeld, beeldend kunstenaar, filosoof, singer-songwriter, schrijver (Dagpauwoog 2013), sprak over het rijke innerlijke leven van dieren, waarna ze uit haar activistische roman, toch goed ontvangen om stijl en inhoud, voordroeg.
Sussende eenvoud
Aan de ‘vorm (stijl) of vent (schrijver met boodschap)’-polemiek in de jaren 30 van de vorige eeuw, waar tijdens dit symposium een aantal keer naar verwezen wordt, is Kristien Hemmerechts toevoeging van een sussende eenvoud: observeer de werkelijkheid, transformeer haar (of niet) en laat toevoegingen als ‘ik denk’ of ‘ik voelde’ in de schrijfkunst weg. Schoonheid in de letteren rijst op uit kijken en weergeven. Je hoeft het niet allemaal te verzinnen; je bent de boodschapper en niet de boodschap zelf. Graag wél tegendraads observeren, want ook betrokkenheid is niet per definitie meegaand.
Autonoom
Minder eenvoudig wordt het wanneer filosoof, dichter en essayist Maarten Doorman ons voorspiegelt dat in de beeldende kunst ondubbelzinnigheid meestal als platvloers ervaren wordt, zie het sociaal-realisme in de sovjet-tijd, maar dat ‘een Jackson Pollock’ alleen naar zichzelf diende te verwijzen, toch uiteindelijk geëngageerd mocht zijn, omdat het stond voor het vrije Westen. Hoe zit het nu, het blijft een zoektocht. Dat we vóór zijn mini-college door theatergroep Wunderbaum in een soms hilarische, dan weer zacht pijnlijke confrontatie met onszelf worden gebracht in een bezwerend zacht gesproken vragenspervuur, dat we soms lachend en soms verstild beantwoorden door al of niet onze hand op te steken, plaatst ons uiteindelijk waar we zijn moeten: met het gezicht naar de samenleving. Einde zoektocht, want: ‘Zijn er mensen, die…’ en die zijn er, altijd, vul maar in. We zijn er, ergens staan we, kijken en doen, licht of behoorlijk tegendraads, autonoom. Zo is het goed.
*) Radboud Universiteit, Frans Kellendonklezing 2015 door Maarten Asscher: Engagement, taal en verbeelding.
