Wat doet die syncope eigenlijk in onze westerse muziek? Waarom zijn we verbaasd als een blanke man goed blijkt te kunnen rappen? En wat betekent het als we muziek ‘zwart’ noemen? In de tentoonstelling Rhythm & Roots in het Afrika Museum wordt inzichtelijk gemaakt hoe muziek uit Afrika en de Afrikaanse diaspora aan de wieg staat van veel muziek uit de twintigste eeuw.
Ter introductie wordt ons een aantal muziektermen toegeworpen. De syncope en blue note zijn termen die voortkomen uit een ander systeem van ritme en toonafstand dan de westerse, en daarom ‘onze’ muziek spannend maken. Bij een syncope hebben we het gevoel dat we net te laat of net te vroeg komen, zonder dat ook daadwerkelijk te zijn. De muziek krijgt daardoor een laid back karakter. De blue note komt voort uit een andere toonindeling. In plaats van een octaaf in zeven op te delen, wordt-ie in vijven gedeeld. Het effect is een droevige toon in de muziek.
De tentoonstelling Rhythm & Roots richt zich voornamelijk op een blik op de muziekgeschiedenis vanuit de invloeden van Afrikaanse muziek. Welk effect heeft de inmenging van Afrikaanse invloeden op muziek voor de westerse luisteraar? Stijlen van de Braziliaanse samba tot de Nederlandse rock-’n-rollartiest Danny Vera komen aan bod in kleurige collages met albumhoezen. Daarop kun je een oortje inpluggen (tip: neem vooral je eigen koptelefoon mee) om bekende artiesten te beluisteren. Ook zijn er concertfoto’s en soms korte documentaires, waarin Nederlanders uitleggen wat bepaalde muziekstromen hebben betekend voor hun persoonlijke ontwikkeling op muziekgebied. Zo maak je een multimediale reis door dit specifieke onderdeel van de muziekgeschiedenis.
Rekwisieten
Ook hangen in het museum verschillende attributen die ooit behoorden aan enkele groten van de popmuziek. Een van de eerste gitaren van Jimi Hendrix - die hij niet in brand stak -, een exemplaar waarop Chuck Berry speelde, een leren motorjack van Elvis Presley en een kledingstuk van James Brown. Door de aanwezigheid van rekwisieten van deze ‘groten’ uit de westerse popmuziek, wordt de tentoonstelling voor ons ook heel tastbaar. De invloeden zijn terug te zien in de populaire hedendaagse pophelden (en uit de recente geschiedenis).
Zoals ook de overige kunst in het museum, lijkt de Afrikaanse muziek van oorsprong een erg functioneel karakter te hebben. Zo zijn er de field holler songs van de slaven die naar Amerika werden verscheept en de daaruit voortgekomen work songs. De gospel komt bijvoorbeeld voort uit liederen met een spirituele functie. Die functie is op dit moment slechts iets van de muziekgeschiedenis. Voor ons heeft ze geen betekenis meer en we vragen ons zelden af waar bepaalde muziek vandaan komt.
Andersom gebeurt overigens hetzelfde. Zo is de chôro westerse muziek die is aangepast aan Braziliaanse normen. De kruisbestuiving is compleet.
Hoewel het duidelijk wordt wat de invloeden zijn op de hedendaagse westerse muziek, lijkt de kloof tussen vroeger en nu toch te groot. We kunnen kijken en luisteren naar dansende sjamanen, spirituele rituelen en Elvis, maar missen de tussenstap. Hoe kwamen de zangers van de blues ineens met de jazzinstrumenten op de proppen? Het Afrikaanse culturele erfgoed wordt invoelbaar gemaakt, maar het ontbreekt aan duidelijke stappen.
Iconen
Ook de tentoonstelling De Iconen van National Geographic is een bezoek waard. De westerse kijk is hier nog duidelijker: de blikken die we werpen op andere culturen doen ons lachen of huiveren, uit herkenbaarheid of onbegrip. Zo moet ik onwillekeurig glimlachen om een foto van vijf dicht op elkaar staande vrouwen in nikab die zich verdringen voor een marktkraampje. Eén voet is gehuld in een rode hakschoen en boven hun hoofden hangen sneakers, waar ze bijna hun hoofd tegen stoten. Het is niet de verwesterlijking onder die nikabs of de samenscholing van vijf vrouwen, waarvan niet meer te ontdekken is dan één schoen; het is de gehele compositie en de willekeur ervan en het oog van de camera die daar toevallig aanwezig is.
De bekende foto van het Afghaanse meisje met de sprekende ogen is zelfs de bron geweest van een documentaire: in Search for the Afghan Girl (2003) volgt National Geographic de fotograaf op zoek naar het meisje dat hij in 1984 fotografeerde. Via het opvangkamp waar dit gebeurde, vindt hij haar uiteindelijk. Dit resulteert in een ontmoeting al net zo betekenisvol. Opnieuw maakt hij een foto van de vrouw en haar ogen zijn nog net zo sprekend, maar droeviger. De vraag rijst naar wat er met haar is gebeurd, wat ze heeft gezien en hoe ze de foto heeft ervaren. Zowel voor als na dit ene portret zijn er nooit foto’s van haar gemaakt, laat ze weten. Tegelijkertijd heeft ze geen idee van de impact die haar afbeelding maakte op de westerse wereld.
Afrika's invloed
Kortom, Rhythm & Roots en De Iconen van National Geographic geven een interessant inkijkje in de hedendaagse invloed van Afrika en zijn diaspora op de westerse culturen. Interessante muziekstijlen vinden hun oorsprong in de zwarte culturen en de beelden die wij hebben van culturen in het Midden-Oosten en andere kennen hun invloed van bekende fotografen. Op die manier krijg je in het Afrika Museum een duidelijk - maar nog steeds onvolledig - beeld van de invloed van Afrikaanse culturen op het westen. De vraag blijft natuurlijk of de wederzijdse invloeden tussen deze culturen ooit helemaal inzichtelijk kunnen worden gemaakt.
Voor mij persoonlijk ging er bovendien opnieuw een muziekwereld open. Muziek die ik was vergeten, muziek die invoelbaar maakt hoe onze muzieksmaak is beïnvloed en veroorzaakt door de hele wereld. En hoe stom het is te denken, dat wij iets kunnen maken dat de moeite waard is zonder daar andere invloeden in te verwerken. Het resulteerde ertoe dat ik veel luisterde, veel las en veel muziek (her)ontdekte. Onze beeldvorming, blijkt uit beide tentoonstellingen, is zeer beïnvloedbaar en zal dat vermoedelijk ook altijd blijven.
Getagd onder
