Een beladen onderwerp, kunst gemaakt in de jaren 1933 tot 1945, de periode die wordt aangeduid met de door Hitler gemunte naam ‘Derde Rijk’. Het beruchte tijdperk van totalitarisme en discriminatie, culminerend in de Tweede Wereldoorlog met zijn genocide, marteling en andere gruweldaden.
Kunst uit die tijd heeft lang een verborgen bestaan geleid. Weggestopt uit woede over wat er toen gebeurd is en uit schaamte voor het onvermogen om dat alles te voorkomen. Sinds een paar jaar, bijna een eeuw later, zien we ruimte ontstaan om de beeldcultuur uit die periode te appreciëren voor wat het is, namelijk kunst. Zo was in het Design Museum Den Bosch vier jaar geleden de tentoonstelling Design van het Derde Rijk te zien. Die was gericht op de belangrijke rol van vormgeving bij de verspreiding van de kwaadaardige nazi-ideologie. Onderwerpen waren onder meer de Volkswagen Kever, de Olympische Spelen van 1936, de swastika (hakenkruis) en de films van Leni Riefenstahl.
Composition 10 (Vassily Kandinsky, 1939) – Kandinsky' werken waren 'Entartet' verklaard
foto public domain, via Wikimedia Commons
Korte metten met ‘ontaarde ’kunst
En nu dus in Museum Arnhem de beeldende kunst uit dezelfde periode – vooral schilderkunst. Het nazi-regiem maakte korte metten met de diversiteit aan stromingen binnen de beeldende kunst. Alle kunstwerken waarbij je niet in een oogopslag kon zien wat het voorstelde, zoals Kubisme, Abstracte kunst en andere eigentijdse stromingen werden ontaard (‘entartet’) verklaard, schadelijk voor ‘het Duitse Volk’. Maar ook Expressionisme, maatschappijkritische kunst, kerkelijke onderwerpen… het werd allemaal bestempeld als ontaard. Die kunst werd belachelijk gemaakt, belasterd en uiteindelijk volledig verboden.
Kunstenaars mochten alleen nog maar realistische, heroïsche kunst maken die de idealen van het nazisme weerspiegelde, de grootsheid van het Derde Rijk toonde via militaire of industriële thema’s, of geruststellende werken die het traditionele boerenleven of gezinsleven romantiseerden. Kunstenaars die dit esthetische dictaat niet wensten te volgen, werden gemarginaliseerd en vervolgd. Dat waren naast de avant-garde ‘uiteraard’ ook de Joodse kunstenaars. Tot de gecancelde kunstenaars behoorden onder meer Vassily Kandinsky, Paul Klee en Piet Mondriaan. Het begrip ontaarde kunst is overigens niet bedacht door de nazi’s, maar was een bestaand concept binnen rechts-conservatieve kringen, dat de nazi's gewiekst oppakten om in te zetten in hun propaganda. ‘Blut und Boden’ was een essentieel concept in de nazi-ideologie. De verheerlijking van een geïdealiseerd agrarisch (‘Boden’) verleden, waarmee het Duitse, uiteraard Arische volk (Blut – afstamming) onlosmakelijk verbonden zou zijn.
Kalenberger Bauernfamilie (Adolf Wissel, 1939)
Verleiding en afleiding
De tentoonstelling schenkt ons een uitgebreide blik op het resultaat van het culturele nazibeleid. ‘Verleiding en afleiding’ is het motto van de tentoonstelling. Verleiding tot de nazi-ideologie en afleiding van de rauwe werkelijkheid.
Het schilderij Kalenberger Bauernfamilie (1939) van Adolf Wissel toont een tafereeltje dat het naziregime wel beviel. Gesitueerd op het platteland. De personen zijn Arisch en gezond (blos op de wangen). Brave kinderen. Met een heldere oogopslag torent vader boven alle anderen uit. Moeder oogt bescheiden en zorgzaam. Ook oma maakt deel uit van het gezin. Alles wie früher – geruststellend.
Die vier Elemente (Adolf Ziegler, 1937) – foto Pinakothek der Moderne
Verleiding
Onder ‘Verleiding’ valt de kunst die dienstbaar was aan de nazipropaganda. Denk aan Leni Riefenstahl-achtige beeldtaal. Neem bijvoorbeeld het schilderij Wassersport (1936) van Albert Janesch. Roeiers met spierballen, gekleed in een strak sportbroekje. Achter elkaar in een wedstrijdboot, als een militaire slagorde. Ontblote bovenlijven die hun fysieke kracht accentueren. Het beeld van de ideale man in de nazi-ideologie: Arisch, krachtig, superieur (en beschermend, maar niet in dit schilderij).
Wassersport (Albert Janesch, 1936) – foto A. Psille
Mijn blik valt vervolgens op het schilderij van een onderzeeër op volle zee: Im Kampfgebiet des Atlantik (1941) van Claus Bergen (zie de afbeelding in de kop van dit artikel). Een kloek werk van zo’n drie bij twee meter. Een eenzame boot temidden van opschuimende golven, als omgeven door een aureool. De donkere tinten van de oceaan verraden onheilspellende diepten. Groots want heldhaftig, trotseren nietig ogende bemanningsleden op de commandotoren de razende elementen. ‘Das Boot’ vaart vrijwel recht op je af: op naar de vijand, hoe heroïsch wil je het hebben? Ik ben onder de indruk van de krachtige compositie, een betere zaak waardig.
Soms komt ook de schaduwzijde in beeld – die voor de manschappen van het eigen leger wel te verstaan. Jawohl, onze soldaten brengen grote offers. Bijvoorbeeld een schilderij van een soldaat op krukken, met in beeldtaal de boodschap de beklagenswaardige man met slechts één been, een aalmoes toe te stoppen.
Naast de ideale man stelt de ideologie de ideale vrouw: Arisch, gezond, vruchtbaar, verzorgend. Zie bijvoorbeeld het drieluik Die vier Elemente (gedateerd als van vóór 1937) van Adolf Ziegler, een vertrouweling van naamgenoot Hitler. De zachte, romige (Arische) tinten van de lichamen wekken de schijn van idealisme. De vrouwen weerspiegelen allegorisch de nazistische idealen van 'Blut und Boden': vuur, water, aarde en lucht. Het geheel past perfect in de context van de nazipropaganda.
Afleiding
Tot de goedgekeurde kunst behoorden ook werken die afleidden van de grimmige tijden en gruwelen. Verschillende schilderijen tonen blote deernen. Niet sexy weergegeven, maar zedig, statig en verheven, romantiserend neergezet. Een stijl die teruggrijpt op de oudheid. We zien ook vredige landschappen, en daarnaast romantiserende voorstellingen van het traditionele boerenleven en gezinsleven.
Brief am Morgen (Oskar Martin-Amorbach, 1944) – foto Museum Arnhem
Ik werp een blik op Brief am Morgen, een schilderij van Oskar Martin-Amorbach – compositie en mise en scène kennelijk geïnspireerd door Johannes Vermeer. Vrouwelijk naakt in helder licht, passief. Romantisch, historiserend interieur.
Die Hermann Göring Hütte, Revier Oberaudorf, Oberbayern (Willy Büker, 1939)
De Hermann Göring hut, gesitueerd in een liefelijk heuvellandschap werd door de nazi's natuurlijk ook hogelijk gewaardeerd.
Verleidelijk perspectief voor ontgoochelden
Mijn indruk van het geheel als geïnteresseerde leek op het gebied van beeldende kunst maar ervaren museumbezoeker? De goedgekeurde schilders bewandelden platgeslagen wegen en leverden thematisch weinig interessant werk, nogal eens grenzend aan kitsch. Nagenoeg onvermijdelijk onder elk repressief bewind. Dat neemt niet weg dat ik ook, puur schildertechnisch gesproken, goed werk gezien heb. In sommige werken viel de krachtige compositie op, in andere de emotionele lading, of het verhaal dat het schilderij vertelt en vaak ook de (impliciete) nazistische boodschap. Tijdens mijn gang langs de werken spookten allerlei associaties door mijn hoofd. De gruweldaden die de werken moesten maskeren, de kracht van beeld om mensen klaar te stomen voor de Gleichschaltung, de omvorming van de democratische Weimarrepubliek tot een totalitaire staat, en de parallellen met de actualiteit.
Tot slot: de herovering van een geromantiseerd, als verloren beschouwd ideaal verleden als verleidelijk wenkend perspectief voor ontgoochelde onderstromen... hoe actueel. Nee, de geschiedenis herhaalt zich nooit letterlijk. Maar ze vertoont wel patronen en geeft ons daarmee waarschuwingen. Museum Arnhem verdient daarom alle lof voor dit actuele, urgente initiatief.
Info
- Te zien tot 24 maart 2024
- Adres: Museum Arnhem, Utrechtseweg 87 Arnhem
- Tentoonstellingspagina: Kunst in het derde rijk – verleiding en afleiding
Getagd onder
