Toen ik las dat producent Els Vandevorst had gezegd dat Truly Naked van de Nederlandse Muriel d’Ansembourg een ‘zoektocht naar intimiteit’ was, vreesde ik aanvankelijk het ergste. De film gaat over de tiener Alec die de camera hanteert bij de low-budget pornofilms waarin zijn vader acteert; pa is bovendien de directeur van het filmbedrijfje. Ah, dan staat porno vast voor nep, namaak en commercie, en moet de zoon leren dat seks beter en fijner is als dat met liefde en genegenheid gepaard gaat. Dat mag wel zo zijn, maar een dergelijke simplistische tweedeling zou een saaie, didactische film opleveren. En is dat ook het geval?
Aan de tweedeling valt niet helemaal te ontkomen, maar er zit desondanks de nodige nuance in Truly Naked, sinds afgelopen donderdag in de theaters. Die nuance mocht ook verwacht worden, want anders zou de film vast niet geselecteerd zijn voor een bijprogramma op het filmfestival van Berlijn. D’Ansembourgs film bekritiseert vooral de neerbuigende houding over porno van de buitenwacht, zoals van Alecs pesterige klasgenoot Jamie, die sneu lacherig reageert op elke toespeling. Daar staat tegenover dat pornoactrice Lizzie aan Nina, Alecs vriendinnetje, vertelt dat zij nergens zo ruimhartig is geaccepteerd als nota bene in de wereld van adult movies. Samen met de feministisch georiënteerde Nina concludeert Lizzie dat porno het probleem niet is, maar het patriarchaat. ‘Wij, vrouwen, lijden alleen en lachen in het openbaar.’
Vandevorst had tevens betoogd dat er bewust is gekozen ‘voor een vorm die ver wegblijft van alle preutsheid van tegenwoordig’. Wat hier precies bedoeld wordt met die vorm weet ik niet, maar opvallend is hoe soepel de seksscènes zijn verweven met een coming-of-age verhaal. Die souplesse dankt de film aan het feit dat de pornonummers niet als op zichzelf staande intermezzo’s worden gepresenteerd.
Verspilde tijd
Lang geleden betoogde Umberto Eco in zijn korte essay ‘How to recognize a porn movie’ (1985) dat een pornofilm te herkennen is aan de ‘verspilde tijd’ als verplichte opstap naar het eigenlijke nummer. Er moet eerst een narratieve aanzet zijn, hoe onnozel ook. De loodgieter moet langskomen voor een verstopte afvoer of de glazenwasser tuurt door het raam naar binnen. Een voortraject in de vorm van een dun verhaaltje is vereist waarna er kan worden overgegaan tot het intermezzo dat de feitelijke hoofdmoot vormt.
Als in een pornofilm een (kapotte) gootsteen als excuus dient, dan kun je Truly Naked een zogeheten kitchen sink drama (een gootsteendrama) noemen. De film is immers in Devon opgenomen en in de Britse arbeidersklasse gesitueerd waar men flink moet sappelen om de eindjes aan elkaar te knopen. Truly Naked maakt die verwachting van een drama waar doordat alle seksscènes narratief zijn omkaderd. Ze kunnen niet los gezien worden van het grotere verhaal van Alec die zich gaandeweg loswrikt van de invloed van zijn vader door het contact met Nina. Steeds wordt het maakproces benadrukt, waarbij duidelijk wordt dat het om technisch uitgevoerde handelingen gaat – en om een beetje geld verdienen, uiteraard.
Maar het gaat ook om Alecs groeiende ongemak tijdens opnames. Als Rose maar geen kreungeluiden produceert tot ergernis van Alecs vader, dringt de zoon aan op een aanpak die de nieuwkomer meer op haar gemak stelt. In de heftigste scène, met een octopus, schiet Alec de actrice te hulp. De seksscènes die we zien, vormen een staalkaart van de ontwikkeling van de zoon, waarbij hij steeds beter zijn grenzen markeert.
De ontplooiing van Nina die op een gegeven moment ondersteboven wordt getoond vanuit het perspectief van op het bed liggende mannen en vervolgens Alecs vader met een uitdaging opzadelt, blijft wat ondergesneeuwd. Dat is jammer, te meer omdat de ontwikkeling van Alec zelf volgens wel erg voorspelbare lijnen verloopt.
Exploderende personages
Een Nederlandse film die zich juist aan elke voorspelbaarheid onttrekt, is Een mislukt eerbetoon aan moederliefde, dat aanstaande donderdag in première gaat. Deze film van Dan Geesin, een al jaren in Nederland woonachtige Brit, is al even merkwaardig als zijn titel. Het duurt even voor je de code van deze in het jaar 2030 in Noord-Oost Groningen gesitueerde film hebt gekraakt – als je hem al helemaal kunt kraken. In dit schone en zo goed als tijdloze landschap met zijn kronkelige wegen en met kalveriglo’s op de akkers exploderen met enige regelmaat mensen. Dat kan gebeuren als ze zich boos maken of als ze te gestrest zijn. In Geesins film geven die iglo’s personages de gelegenheid om zich daarin terug te trekken, zodat het rondspattende bloed door het zeil wordt opgevangen.
Samuel heeft net twee vingers afgestaan voor de jam van zijn moeder, van het merk ‘Patti Pots’, om ontploffingsgevaar te verminderen. Het wordt als heilzaam ervaren wanneer je bereid bent iets tastbaars van jezelf te offeren. Zijn vrouw Marieke heeft dat geweigerd en tijdens een stressvolle woordenwisseling met Samuel spuiten liters bloed tegen de muur, zodat kersverse weduwnaar Samuel een reinigingsdienst moet laten komen.
Dit absurdistische begin wordt kracht bijgezet door een ontregelende muziekkeuze met duidelijke punkinvloeden. De ouders van Samuel bekommeren zich zeer om hun zoon die van middelbare leeftijd is. Ze vinden dat hij moet volhouden, want het is ‘doorzetten of ontploffen,’ zoals zijn moeder Patattie zegt. Zij kookt zich een slag in de rondte om verlangens naar kroost te blijven voeden. Ze maakt tegen het eind zelfs een brouwsel van een kapotgescheurde foto en van haar eigen knokkels waarvan ze stukken heeft geschaafd met een rasp, en zingt dan, zoals steeds tijdens het koken, ‘Een deel van mij, een deel van dij.’
Balletje in flipperkast
Toch is Een mislukt eerbetoon aan moederliefde lang niet zo’n uitgesproken body-horror als dat het klinkt. Sterker nog, de film lijkt halverwege naar een romantisch genre over te schakelen. Net als je beducht bent voor een al te zoetsappige afslag, blijkt het een afleidingsmanoeuvre en is Samuel, die pianostemmer van beroep is, flink in zijn wiek geschoten.
Samuel is weliswaar het hoofdpersonage van de film, maar hij is, in de woorden van Geesin bij een Q & A in Eye, als een ‘balletje in een flipperkast’. Hij heeft zelf geen helder omlijnde ambitie, maar anderen willen van alles van hem of voor hem. En in allerlei tussengevoegde scènes zien we zijn vader met poppenkastfiguren spelen, alsof hij het lot van zijn zoon denkt te kunnen sturen. Als het Samuel allemaal te veel wordt, roept hij pardoes uit dat hij wel ‘gerecycled’ wil worden. Dat zal de opmaat zijn tot een bizar zwart-komisch slot dat je met enige goede wil als een 'eerbetoon aan moederliefde' kunt typeren.
Een mislukt eerbetoon aan moederliefde werd geselecteerd voor de Tiger-competitie op het Internationale Film Festival van Rotterdam. Deels is de film van Geesin, waarvan hij het eerste zaadje plantte in 2008, zalig zot. De film berust op een spanning tussen een ogenschijnlijk alledaags universum en zonderling gedrag van de personages. Het zorgvuldige camerawerk van Jeroen de Bruin legt de omgeving met zijn uitgestrekte vlaktes als zo normaal mogelijk vast. Op een draaierig shot na als Samuel zich niet lekker voelt, veroorlooft De Bruin zich qua camerawerk weinig frivoliteiten. De fraaie landschapsshots, in de nabijheid van Delfzijl, ogen oer-Hollands. Juist omdat de setting zo herkenbaar is, steken de ontwikkelingen extra buitenissig af. Als alles er gewoon uitziet, waarom krijg ik geen vat op de merkwaardig handelende personages? Met die verwarring lijkt Geesin de kijker te willen opzadelen.
Net als bij een film als Dogtooth (Yorgos Lanthimos, 2009) schuilt de kracht van Geesins film in de absurde premisse. Maar waar Dogtooth de kijker beetje bij beetje in een ridicule orde trekt, is Een mislukt eerbetoon aan moederliefde te onevenwichtig. Geesins film, met zijn bescheiden lengte van 85 minuten, lijdt wellicht onder een teveel aan ideeën – hoezo heeft de immer fietsende Samuel plots een dikdoenerige motor; waarom zou hij de brui geven aan pianostemmen; wat moeten we met het geblinddoekte meisje? Op deze, en diverse andere, vragen kunnen we naar een antwoord gissen, maar die vloeien te weinig uit de vertelling zelf voort. Een mislukt eerbetoon aan moederliefde bevat een reeks aan beloftevolle aanzetten die uiteindelijk ook te zeer doodbloeden.
