Nooit zat er bij Woody Allen zo’n lange pauze tussen twee opeenvolgende films als tussen Rifkin’s Festival uit 2020 en Coup de Chance die sinds deze maand in de filmtheaters draait. Lange tijd was Allen gewoon om één speelfilm per jaar af te leveren. Corona is zonder meer debet aan dat ruime interval tussen die twee laatste films, maar ook is de reputatie van Allen, die inmiddels 88 jaar oud is, in recente jaren bezoedeld geraakt en dat heeft zijn voortvarendheid negatief beïnvloed.
Op 4 augustus 1992 zou Allen zijn toen zevenjarige adoptiefdochter Dylan Farrow seksueel betast hebben. De zaak werd aanvankelijk onbewezen verklaard, maar Dylan rakelde haar beschuldiging opnieuw op in 2018, toen #MeToo trending was geworden. Sindsdien kleven haar woorden Allen heviger aan dan voorheen. Een ander adoptiefkind, Moses, nam het voor de filmmaker op. Volgens hem heeft Allens ex Mia Farrow uit wrok Dylan bij voortduring ingefluisterd dat het seksueel misbruik daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Hoe het ook zij, Amazon Studios verbrak een lucratief contract en sommige acteurs namen het zekere voor het onzekere. Zij speelden liever niet meer in zijn films of ze doneerden het salaris dat ze voor hun rol in een Woody Allen-film hadden verdiend, aan goede doelen.
Penélope Cruz in Vicky Cristina Barcelona (2008)
Latere films spelen in Europese steden
In zijn thuisland Amerika is Allen tegenwoordig meer omstreden dan in Europa. Als verstokte New Yorker is het gros van zijn films gesitueerd in The Big Apple. Maar veel van zijn latere films spelen zich in Europese steden af, zoals Match Point (2005) in Londen, Rifkin’s Festival in San Sebastian en Coup de Chance in Parijs. In diverse gevallen zit de stad zelfs in de titel van zijn film: Vicky Cristina Barcelona (2008); Midnight in Paris (2011); To Rome with Love(2013).
Niveau vorige eeuw tikt Allen niet meer aan
De films die hij deze eeuw gemaakt heeft, zijn op zich prima films, met Blue Jasmine (2013) als meest positieve uitschieter, maar het hoge niveau van de vorige eeuw tikt hij niet meer aan. Dat geldt ook voor het Franstalige Coup de Chance, maar mocht u overwegen ernaartoe te gaan, u zult er zich zeker geen buil aan vallen. Het vrouwelijke hoofdpersonage, getrouwd met een rijke zakenman, wordt op straat aangesproken door een vroegere studiegenoot. De film ontwikkelt zich langs lijnen van een romantische komedie, maar er zijn ook tragische ontwikkelingen. Daarmee is Coup de Chance al met al weer een typische ‘Allen’. In zijn oeuvre wisselen tragedie en komedie elkaar af, indachtig de stelling van een personage uit zijn Melinda and Melinda (2004) dat tragedie confronteert en komedie bevrijdt. In die film vraagt iemand aan twee toneelschrijvers: Als een vrouw onaangekondigd aanbelt bij een koppel dat een etentje heeft met vrienden, hoe gaat dat verder? De ene toneelschrijver schetst hoe de ergernissen zich zodanig opstapelen dat de vrouw zelfmoord overweegt, terwijl de ander een verhaal vertelt over ongemakkelijke situaties die een humoristisch effect hebben. Hij rondt af met een: ‘Met lachen maskeren we onze angst voor de sterfelijkheid’.
Niels Schneider and Lou de Laâge in Coup de chance (2023)
Is dit een overval?
In zijn vroegste werk heeft Allen de balans vaak laten doorslaan naar komedie. In de doldwaze nepdocumentaire Take the Money and Run (1969) speelt hij een klungelige crimineel. Zo is er een scène waarin hij bij een bank enigszins bedeesd een briefje naar de kassier schuift. Er staat onder meer op: ‘I’m pointing a gun at you’, maar het hanenpoten handschrift is zo onleesbaar dat de kassier het woord ‘gun’ niet kan ontcijferen. Volgens de medewerker staat er ‘gub’, en ook een collega die erbij wordt geroepen, begrijpt het niet. ‘O, dit is een overval? Heeft u ook echt een geweer bij u. Maar dan moet ik u doorverwijzen naar een andere balie.’ Ook daar ontstaat zoveel gebakkelei over de tekst dat de overval volledig mislukt.
Gevatte kletsmajoor
Ook in films als Sleeper (1973) en Love and Death (1975) speelt hij personages in de traditie van slapstickicoon Buster Keaton, behalve dat Keaton een zwijger is en Allen steevast een gevatte kletsmajoor. In het doldwaze Love and Deathis hij Boris die zich, omdat zijn geliefde Sonja weigert met hem te trouwen, uit frustratie aansluit bij het Russische leger dat strijdt tegen de Fransen. ‘Valt er ook iets te winnen met deze oorlog?’ ‘Dat je niet de hele dag soufflés en croissants hoeft te eten.’ Boris blijkt de allerslechtste soldaat denkbaar. Hij verstopt zich in een kanon, maar als dat wordt afgeschoten, vliegt hij met een rotvaart een Frans kamp binnen, waarna de geschrokken Fransen direct capituleren. Als hij alsnog met Sonja kan trouwen, bedenkt zij een mallotig plan om Napoleon te vermoorden. Dat werkt ook nog, maar dan speelt het morele geweten van Boris op: hij kan toch geen mens doden en wordt opgepakt. Hij zal om vijf uur in de ochtend geëxecuteerd worden voor een niet gepleegde misdaad, maar gelukkig heeft hij een goede advocaat: het wordt uitgesteld tot zes uur. In gezelschap van een figuur in een wit laken en een zeis zegt hij tot de kijker: ‘Er zijn ergere dingen dan de dood. Als je ooit een avond met een verzekeringsagent hebt doorgebracht, weet je wat ik bedoel,’ om daarna vrolijk weg te dansen met de Dood.
Woody Allen Alan Alda Daryl Hannah and Joanna Gleason in Crimes and Misdemeanors (1989)
Tragedie aangevuld met komedie
Vult hij in een film als Love and Death de komedie aan met tragedie, in veel andere films draait hij de verhouding om. Het geweldige Crimes and Misdemeanors (1989) heeft alles van een tragedie in zich, maar kent een onverwachte ontknoping. In deze film lopen twee verhaallijnen naast elkaar, maar ik beperk me tot die over Judah Rosenthal, een zeer gerespecteerde medisch wetenschapper. Hij leest per toeval een brief van zijn maîtresse die aan zijn vrouw is gericht. De maîtresse wil alles opbiechten over de loze beloften van de echtgenoot. Hij is volledig van slag, want zijn goede naam staat op het spel en hij stemt erin toe dat een huurmoordenaar haar uit de weg ruimt. Als de missie volbracht is, zit Judah vol schuldgevoel, voortkomend uit zijn religieuze opvoeding. Maar dat gevoel ebt weg en hij kan terugkeren naar zijn vertrouwde wereld. Misdaad, zo concludeert hij, wordt lang niet altijd gestraft.
Zwarte humor
Een documentairemaker aan wie Judah dit verhaal als een parabel vertelt, geeft als advies dat de man zichzelf zou moeten aangeven, want dan krijgt het verhaal tragische proporties. Maar Judah antwoordt slechts: jij ziet te veel films, want films doen alsof de wereld is opgetrokken uit morele waarden (goed zegeviert over kwaad), maar wij leven enkel in een onverschillig universum. In Crimes and Misdemeanors tart Allen met deze afslag de conventies van een tragedie, waardoor uiteindelijk zwarte humor resteert. Ook het slot van zijn speelse Coup de Chance betreft een staaltje zwarte humor, maar die ‘grap’ moet u zelf maar gaan zien in het theater.
