De film Night on Earth (Jim Jarmusch, 1991) bestaat in z’n geheel uit vijf taxiritten, die in dezelfde nacht ergens in een wereldstad worden verreden. Na Los Angeles, New York, Parijs en Rome is Helsinki de vijfde stad. Die keuze voor Helsinki als locatie was Jarmusch’ huldeblijk aan Aki Kaurismäki, die vanaf de vroege jaren tachtig een oeuvre aan het opbouwen was van steevast droogkomische films.
Karrevracht aan positieve recensies
In 2017 had de toen zestigjarige Fin zijn pensioen aangekondigd met zijn achttiende speelfilm The Other Side of Hope, waarvoor hij een Gouden Beer won in Berlijn. Maar op het filmfestival van Cannes presenteerde hij dit jaar toch zijn nummer negentien: Fallen Leaves, beloond met de Speciale Juryprijs en een karrevracht aan positieve recensies. In Kaurismäki’s film, een van de vijf nominaties voor een European Film Award, zitten bij wijze van hommage opvallend veel filmposters, niet alleen bij de bioscoop, maar ook in de kroeg, waar Rocco en zijn broers (Luchino Visconti, 1960) aan de muur hangt. Bij bioscoop Ritz zien we onder meer posters van Jean-Luc Godard-films, van Robert Bresson-films, van Le cercle rouge (Jean-Pierre Melville, 1970), Lost Continent (Sam Newfield, 1951), Brief Encounter (David Lean, 1947), Fat City (John Huston, 1972), Le trou (Jacques Becker, 1960), de beste gevangenisfilm ooit. En er is een zwerfhond die Chaplin heet. Een meer eigentijdse inspiratiebron is The Dead Don’t Die uit 2019, een zombieparodie van Jim Jarmusch, oftewel een eerbetoon-retour. We zien fragmenten uit Jarmusch’ film, met onder andere Adam Driver en Bill Murray, omdat de hoofdpersonages Ansa en Holappa (zijn voornaam komen we nooit te weten) de film bezoeken bij een eerste, toevallig tot stand gekomen date. Terwijl de ene bezoeker de film na afloop vergelijkt met een Bresson-film en een andere met Godard, luidt het droog uitgesproken commentaar van Ansa dat ze zelden zo heeft gelachen. Niet dat we dat gezien hebben, want in een Kaurismäki-film staren personages vooral met een uitgestreken gelaat voor zich uit, geheel in de geest van de aanpak van Kaurismäki’s favoriete regisseurs als Bresson en de Japanner Yasujiro Ozu.
Tilda Swinton in The Dead Don't Die (Jim Jarmusch, 2019)
Droefgeestig en berustend
Kaurismäki is een uiterst stijlvaste regisseur: zijn droefgeestige personages met in de regel laagbetaalde banen, als ze al werk hebben, worden in relatief lang aangehouden shots gefilmd. De cameravoering is doorgaans kalm; de composities zijn precies gekadreerd en zowel de kleurpaletten als de lichtval zijn sober, maar keurig uitgekiend. De houding van de personages is berustend, want ze maken zich weinig illusies over het leven. Ze spreken immer op een onverstoorbare toon met een monotone stem, en zeggen enkel het hoognodige, met soms wat lange pauzes tussen de zinnen, waardoor de personages ogenschijnlijk ook weer niet zo ver verwijderd zijn van de zombies uit de parodie van Jarmusch. Bij een Kaurismäki-film weet je als kijker wat je krijgt, en het is keer op keer een fraai kleinood. Die term ‘kleinood’ geldt ook de lengte, want Fallen Leaves, vanaf deze week te zien in LUX, duurt slechts 81 minuten.
Internetcafés en contant geld
Zijn werk is opvallend a-modieus. Fallen Leaves speelt zich in de huidige tijd af; er hangt nota bene een kalender van het jaar 2024 in de keuken van een pub. Op de radio horen we steeds over de gruweldaden van de Russen in Oekraïne, zoals het bombardement op het theater in Marioepol. Maar voor het overige kan het zich ook dertig jaar geleden afspelen. Ansa gaat naar een internetcafé; van de log ogende mobiele telefoons maakt men zelden gebruik; een telefoonnummer wissel je uit via papier; men betaalt met contant geld; muziek komt uit een Wurlitzer jukebox. In een Kaurismäki-film horen we vaak rock-’n-roll, maar we zien personages zelden echt rock(dans)en; ze ondergaan de muziek. Zo ook in de karaokebar waar een man met een lange baard ‘Get On’ van The Hurriganes zingt, en iedereen stilzwijgend toekijkt. Aangespoord door zijn collega-metaalarbeider Huotari is Holappa er met frisse tegenzin naar toegegaan, want mannen zingen niet volgens hem. Huotari, daarentegen, beweert dat zijn stem als een bas-bariton klinkt en als bewijs geeft hij in de karaokebar een optreden ten beste met een Finse tango-smartlap. Voldaan incasseert hij het beschaafde applaus van de toehoorders, want het is Kaurismäki personages eigen om nooit uitbundig te reageren. Holappa merkt enkel op: het is meer een sopraan.
Fallen Leaves bij Kaurismäki’s beste films
Voor wie meer werk van Kaurismäki heeft gezien, is het lastig kiezen wat zijn beste werk is. Fallen Leaves behoort zeker tot zijn geslaagdere films, wellicht zelfs top-vijf, net als The Man Without a Past (2002) en Le Havre (2011), gestructureerd rondom de magistrale scène waarin de inspecteur die jacht maakt op een illegale Gabonees, doet alsof hij niet ziet dat die zich schuilhoudt op een kotter. Maar ik heb ook een speciale voorliefde voor I Hired a Contract Killer (1990), alleen al vanwege de hoofdrol van de Franse acteur Jean-Pierre Léaud. Een man wordt ontslagen, zijn pogingen tot zelfdoding mislukken en daarom besluit hij een huurmoordenaar te regelen: die moet hem dan maar omleggen. Omdat deze te laat komt, schrijft hij een briefje dat hij in het café zit. Daar ontmoet hij een bloemenmeisje waardoor hij niet meer dood wil. Maar ja, voor een huurmoordenaar is contract heilig: zie er maar eens onderuit te komen.
Verwantschap met Van Warmerdam
Het werk van Kaurismäki heeft een zekere verwantschap met dat van Alex van Warmerdam, vooral stilistisch. Maar bij Van Warmerdam raken de verlangens van personages vaak op drift, waardoor geweld zich plotsklaps kan aandienen. De films van Kaurismäki zijn milder van toon. Personages kunnen wanhopig zijn, waardoor er dreiging is van geweld, maar dat wordt zelden voltrokken. Ze hebben de neiging om hun (nood)lot te aanvaarden. En daarom buigen ze eerder het hoofd dan dat ze door het lint gaan. In Fallen Leaves zit maar één gewelddadige scène – de politie arresteert Ansa’s baas die zich als we op het geluid afgaan, hevig verzet – maar we zien enkel personages die roerloos toekijken. Er zit maar één dramatisch ongeluk in, maar ook dat is buiten beeld; we horen enkel het geluid van de botsing.
Laat een man zich een beetje uitdeuken?
Een droge ‘cirkelredenering’ over de relatie tussen drank en depressiviteit legt bloot dat Holappa in een crisis verkeert. Zal zijn ontmoeting met Ansa hem opbeuren of zit zijn drankzucht een romance in de weg? Een voormalige collega zegt tot Ansa dat mannen allemaal uit dezelfde vorm komen en allemaal met een deukje erin. Precies dat is de centrale vraag in een Kaurismäki-film: laat een man zich een beetje uitdeuken? Kaurismäki is pessimistisch over de mogelijkheid dat innerlijke drijfveren een man vooruithelpen, maar, zo toont ook Fallen Leaves weer, hij is er optimistischer over dat externe oorzaken een man kunnen bijsturen.
