Als de Oscarnominaties bekend worden gemaakt op donderdag 22 januari heeft Netflix waarschijnlijk twee ijzers in het vuur. Naar verwachting gaat Frankenstein van Guillermo del Toro enkele nominaties krijgen en hetzelfde geldt voor Train Dreams van Clint Bentley. Beide titels zouden wel eens een nominatie voor Best Picture kunnen krijgen, maar de kans dat ze die verzilveren, is minimaal. Frankenstein zou, daarentegen, wel eens kunnen winnen voor Production Design én voor Make-Up and Hair-Styling, Train Dreams voor Best Adapted Screenplay.
Over Frankenstein schreef ik al eerder, https://www.ugenda.nl/opinie/filmmonsters-een-kind-van-het-knekelhuis-een-internetfenomeen-en-een-voetbaltrainer Knap gemaakt, hoor, maar het wordt nooit meeslepend, want, zo oordeelde ik: ‘Del Toro wil ook iets te graag laten zien dat hij een ambachtsman is: de sets, de belichting, de aankleding, er wordt niets aan de verbeelding overgelaten. Er zijn nauwelijks mysterieuze schaduwen, want alles wordt toonbaar gemaakt.’
Laat ik hier verwijzen naar de ‘engste’ film die mijn oudste dochter, indertijd zes jaar oud, ooit gezien heeft. Ik moest ter voorbereiding voor een college Dracula (Tod Browning, 1931) bekijken, en omdat de DVD-hoes 6 jaar als leeftijdsgrens hanteerde, bedacht ze dat ze ging meekijken. Maar die oude zwart-witfilm bestaat voornamelijk uit suggestie, je moet alle engheid met je eigen fantasie invullen. We hadden eerder die week in de bioscoop samen een (jeugd)film gezien waar allerlei nare dingen opzichtig gevisualiseerd werden, dat had ze schouderophalend ondergaan. Maar al die ‘mysterieuze schaduwen’ in Dracula had ze veel slechter verteerd.
Noeste arbeider
Nu heb ik Del Toro’s Frankenstein ‘gewoon’ in LUX kunnen zien, maar voor Train Dreams gold dat niet. Die is slechts heel beperkt in bioscopen uitgebracht en heeft Nederland sowieso overgeslagen. Aangezien ik de Kerstvakantie doorbracht in een woning met een Netflix-abonnement heb ik Train Dreams ingehaald, aangespoord door de 5-sterren recensies in onder meer Trouw en de Volkskrant.
Robert Grainier is een in zichzelf gekeerd personage dat zijn brood verdient als dagloner. Afhankelijk van de klus werkt hij als houtkapper of bouwt hij aan een spoorbrug. Deze kriskras door allerhande staten reizende, noeste arbeider is een kleine pion in de opbouw van het Amerika aan het begin van de twintigste eeuw. Op een dag wordt deze weinig spraakzame kracht aangesproken door Gladys. Ze zullen trouwen, hij bouwt een blokhut en ze krijgen dochter Katie. Omdat Robert een gevaarlijk beroep uitoefent, is zijn grootste angst dat de dood hem zal treffen, ‘ver van de plek waar hij echt wil zijn’, aldus de voice-over. Het noodlot zal echter anders van aard zijn dan Robert vermoedt.
Als je van onderaf gefilmde wiegende boomtoppen in je film stopt, zal het weinig bevreemden dat critici Train Dreams vergelijken met de cinema van Terrence Malick. Tim Bouwhuis op FilmTotaal herkent de werkwijze van Malick onder meer in het samenzijn tussen Robert en Gladys: ‘De zielsverwanten liggend in het gras, terwijl pianospel en strijkers continu naar een crescendo blijven toewerken en de zon door de wolken breekt; als liefhebber kun je je zo in To the Wonder wanen.’ (To the Wonder is een film van Malick uit 2013, waarin de oogverblindende cinematografie overwegend gevoelsimpressies biedt; de plot zelf is behoorlijk uitgebeend).
Voice-over
Alex Mazereeuw in de Volkskrant: ‘Hoe betrekkelijk simpel het leven van Robert ook lijkt, zo spiritueel is de film zelf, waarbij al snel een vergelijking kan worden getrokken met het beste werk van regisseur Terrence Malick (The Tree of Life) en Kelly Reichardt (First Cow). Haast zintuiglijk is het, deze verhandeling over eenzaamheid, verlies, natuurkracht en de meedogenloosheid van de verstrijkende tijd. De melancholische voice-over van acteur Will Patton geeft het verhaal op schitterende wijze extra reliëf.’
Toch gaat de vergelijking met Malick deels mank, en dat is vanwege die voice-over. Je kunt het gebruik van voice-over in de films van Malick als een handelsmerk beschouwen. In zijn debuutfilm Badlands (1973) horen we Holly die achteraf vertelt over haar wilde avontuur met Kit. Toen ze slechts vijftien jaar oud was, was ze met haar tien jaar oudere moordende vriendje op de vlucht in een auto. In voice-over klinkt die herinnering net wat romantischer dan wat de beelden van hun vlucht ons tonen.
In Malicks tweede film, Days of Heaven (1978), wordt het wedervaren tussen Bill en Abby verteld door Abby’s zusje Linda, die te jong is om precies te begrijpen wat er zich allemaal afspeelt. We zitten in die zin met een inadequate verteller opgezadeld. Na deze eerste twee films duurde het maar liefst twintig jaar voor een volgend project dat veel ambitieuzer van opzet is. In The Thin Red Line (1998) horen we een lappendeken aan voice-overs van verschillende personages, waarvan de meest prominente nota bene een postume vertelstem betreft.
Rondzwevende stemmen
In vervolgfilms als The New World (2005) en Tree of Life (2010) zal dit procedé met ‘rondzwevende’ stemmen zich voortzetten. Voice-overs opereren los van de beelden, maar gaan door hun autonome karakter een associatief verband aan met de vertelling. Het is aan de kijker om dat verband te leggen, en juist aan die ‘opdracht’ ontleent de cinema van Malick zijn poëtische kracht.
Nu toont Bentley zich in zijn Train Dreams een navolger van de cinematografie van Malick, maar zijn gebruik van de voice-over is daarentegen volstrekt conventioneel. Deze vertelstem lijkt er bij uitstek op gericht om dingen uit te leggen. De camera gaat door een tunnel, terwijl de voice-over spreekt over ‘doorgangen naar de oude wereld’. Die oude wereld is verdwenen, maar je voelt er nog steeds de echo van, een mededeling die de voice-over laat volgen door. ‘You find yourself face-to-face with the great mystery’.
Maar dient die vertelstem er met zijn uitvoerige interventies niet vooral toe om die ‘great mystery’ zo veel mogelijk te omcirkelen? Oftewel, de voice-over wil het mysterie niet vergroten (dat zou des Malicks zijn), maar wil het eerder ontsluiten, onder meer door de excentrieke collega’s te typeren, met wie Robert steeds weer tijdelijke families vormt. Of de verteller beschrijft ecologische gevolgen: ‘Door de wereldwijde vraag naar hout veranderde het berglandschap volledig’. Maar hij maakt ook quasifilosofische (en overbodige) observaties. Hebben we een shot op een in gedachten verzonken Robert, dan horen we: ‘Jaren gingen voorbij en hij merkte dat hij nog steeds wachtte, maar hij kon niet zeggen waarop’. Of: ‘Hij verwachtte nog een grootse openbaring, maar die had zich tot dusver niet aangediend.’
Wake Up Dead Man: A Knives Out Mystery
In Filmkrant schreef Elise van Dam over de ‘nadrukkelijk aanwezige verteller’: ‘Wanneer Grainier tussen maandenlange periodes van huis weer even bij zijn vrouw en dochtertje is, zwijgt de verteller. Alsof hij hier niet kan doordringen. Hier, waar Grainiers leven even op zijn plek valt.’ Dit is weliswaar een terechte opmerking, maar die huiselijke taferelen zijn op hun beurt weer zo bedaagd dat ze niks van een mysterie in zich dragen. Aan de harmonieuze eenvoud van het gezinnetje hoeft niets te worden toegevoegd. Robert en Gladys spreken wel met elkaar, maar niet omdat ze ook maar één keer iets opzienbarends te zeggen hebben. Ze voeren gesprekken, omdat, zo zegt Robert een keer: ‘I just want to hear your voice.’
Eigenlijk hebben Frankenstein en Train Dreams een onvermoede overeenkomst. Vond ik Frankenstein visueel zo overvol dat er weinig te raden overbleef (een film zonder ‘mysterieuze schaduwen’), dan heeft Train Dreams een voice-over die het ‘great mystery’ gaandeweg wegmasseert.
Mocht Malick een Netflix-abonnement hebben – of bij iemand logeren met een Netflix-abonnement – wat zou hij dan denken? Laat ik een gok wagen: wat is dat Train Dreams toch een slappe epigoon.
Hoeveel liever is mij dan – ook op Netflix – zo’n onvervalste en onpretentieuze mystery thriller als de derde Knives Out-film van Rian Johnson, Wake Up Dead Man. De film doet precies wat het op basis van eerdere films belooft. Er wordt lekker complex verteld om het aantal verdachten maar zo groot mogelijk te maken en te houden. In een kleine parochie is een moord gepleegd en de rationele atheïst Benoît Blanc roept de hulp in van een assistent-priester om een ‘perfect onmogelijke moord’ op te lossen of, om in Bijbelse termen te spreken, zijn ‘weg naar Damascus’ te vinden. Aangenaam tijdverdrijf dat tegelijkertijd nooit veel verder reikt dan het plezier van de onvermoede ontknoping en van de lollige verwijzing, zoals Blanc die in een graftombe vanuit het niets ‘Scooby-Dooby-Doo’ zegt.
