Omdat Eye Filmmuseum een retrospectief aan de Franse filmmaakster Claire Denis wijdt, vertoont LUX Nijmegen op zondag 25 februari 2024 haar verbluffende fraaie debuutfilm Chocolat (1988). Denis was toen tweeënveertig jaar oud en had als assistent-regisseur aan een aantal meesterwerken bijgedragen: Le Vieux Fusil (Robert Enrico, 1975) met Philippe Noiret en Romy Schneider; Down by Law (Jim Jarmusch, 1986); twee films van Wim Wenders: Paris, Texas (1984) en Der Himmel über Berlin (1987).
Lux vertoont de film Chocolat op zondag 25 februari om 13 uur
Omsingeld door leeuwen
Toen ze aan Paris, Texas meewerkte, werd ze getroffen door gelijkenissen tussen het Amerikaanse woestijnlandschap in Wenders’ film en de omgeving in Kameroen waar ze als kind was opgegroeid. Uit haar jeugd stamt een herinnering aan een avontuur waarbij ze in een kofferbak wordt gestopt als haar ouders benzine moeten gaan halen omdat de tank van hun auto leeg is. De kleine Claire kan nog wel naar buiten kijken en ziet dat de auto omsingeld is door leeuwen. Ter afleiding prevelt ze steeds haar eigen naam.
Terugkijkend vertelt Denis dat ze niet bang was, omdat ze misschien te jong was om echt bang te zijn. Ze herinnert het zich als een scène waarbij ze was losgesneden van de wereld: ze stond buiten de tijd en de ruimte. Haar ouders hadden de koplampen aangezet, en als de leeuwen ervoor lopen, lijken de beesten bleek, bijna wit. Ze vindt die traag wandelende leeuwen er sprookjesachtig mooi uitzien.
Harry Dean Stanton in Paris Texas (Wim Wenders, 1984)
Onconventionele kijk op gebeurtenissen
De wijze waarop ze zich dit incident uit haar kindertijd terughaalt, is kenmerkend voor haar oeuvre. Ze wordt als kind achtergelaten in een penibele situatie, maar onthoudt de schoonheid van het moment en omarmt de eenzaamheid. Het getuigt van een onconventionele kijk op gebeurtenissen die voor een ander vooral traumatisch zouden zijn geweest.
Bedrieglijk eenvoudig ogend
Die onorthodoxe kijk wordt maatgevend voor haar werk. Haar films kunnen bedrieglijk eenvoudig ogen, maar de kijker krijgt er niet zomaar grip op. In Chocolat heeft dat vooral te maken met de permanent onderkoelde gelaatsuitdrukking van de zwarte ‘houseboy’ Protée. France, een Française van ergens in de dertig, reist solo door Kameroen en haar herinneringen gaan terug naar de jaren vijftig als ze zeven jaar is. Haar vader is een koloniale bestuurder in Mindif, noord-Kameroen, en als hij voor zaken weg moet, dient Protée France en haar moeder te beschermen.
Chocolat (Claire Denis, 1988)
Waar zitten we naar te kijken?
Maar waar zitten we in de flashback die bijna de hele film beslaat precies naar te kijken? Tonen de vele scènes waarin France aanwezig is wat er indertijd gebeurd is, bezien door haar kinderlijke blik? Zo horen we hoe ze Protée toeroept, of eigenlijk commandeert, om naar huis te komen, waarna een hele zwik zwarte schoolkinderen haar plagerig nazegt. Of is dit een scène waaraan de nu volwassen France met enige schaamte terugdenkt?
Cruciaal incident
De houding van Protée is de hele film door stoïcijns, ook als France toenadering tot hem zoekt. Voelt hij zich verplicht een onderdanige en afstandelijke rol te spelen? Als een witte gast het protocol doorbreekt door met zwarte bedienden te eten, zondert Protée zich ostentatief af. Die afzondering zet een keten van gebeurtenissen in gang die tot een cruciaal incident leiden in de garage waarop France én de kijker niet zijn voorbereid – overduidelijk een sleutelmoment in de terugblik.
Beau travail (Claire Denis, 1999)
Onverbiddelijk hoogtepunt in Denis’ oevre
De personages in films van Denis zijn altijd wat onthecht en voelen zich nooit helemaal comfortabel op de plek waar ze verblijven. Dit ongemak is sterk voelbaar in de film die als het onverbiddelijke hoogtepunt uit Denis’ oeuvre geldt: Beau Travail (1999). Nooit eerder in Nederland uitgebracht, maar LUX neemt de gelegenheid te baat om ook hiervan een gerestaureerde versie te vertonen. Beau Travail staat in een door het Britse filmtijdschrift Sight and Sound in 2022 georganiseerde wereldwijde verkiezing van beste films aller tijden op plek zeven, hoger dan bijvoorbeeld Singin’ in the Rain of The Godfather.
Beau Travail, geïnspireerd door Herman Melvilles verhaal Billy Budd en gedraaid in Djibouti, is gesitueerd in de mannengemeenschap van het Vreemdelingenlegioen. Veel van de bewegingen, zoals militaire oefeningen, zijn gechoreografeerd als een dans, wat al aangeeft dat Denis de neiging heeft om weg te drijven van reguliere verhaallijnen. Door te kijken naar Beau Travail leerde Barry Jenkins naar eigen zeggen hoe hij voor zijn Oscar-winnende film Moonlight (2016) mannenlichamen moest filmen.
Ontheemding filmisch vertaald
Beau Travail wordt in brokstukken verteld. Galoup aanbidt de oudere commandant Forestier, maar deze is zichtbaar onder de indruk van een nieuwe soldaat. Galoup is zo jaloers dat hij een vuige list verzint, zodat de nieuweling de woestijn in moet trekken maar niet weet dat zijn kompas stuk is. Dat is het overkoepelende raamwerk waarbinnen Denis een volstrekt vrije stijl hanteert. In Beau Travail gebruikt zij veel tracking shots, wat inhoudt dat de camera veel voor- dan wel achterwaarts beweegt. Die mobiliteit tekent het gebrek aan vastigheid van de personages: als legioensoldaten zijn zij avonturiers, ver verwijderd van een thuis. Hun ontheemding vertaalt Denis filmisch, door tijd en ruimte niet altijd helder af te bakenen. Gebeurt een scène in het heden, betreft het een herinnering van een personage of is het verbeelding? We kunnen geen heldere tijdslijn samenstellen van gebeurtenissen, mede omdat we niet zeker weten of wat we zien, daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Zo is ook onduidelijk of de uitzinnige dans van Galoup aan het eind, op het nummer Rhythm of the Night (1994) van de Italiaanse groep Corona, een postume fantasie is.
Verband blijft ambigu
Denis gebruikt weliswaar voice-overs, maar desondanks blijft het verband tussen de taferelen ambigu. Bovendien is de opbouw van scènes onorthodox. Zo zien we eerst een shot met schaduwen en daarna pas de personages aan wie die schaduwen toebehoren. Omdat Beau Travail de herkenbare contouren van het verhaal tamelijk onconventioneel presenteert, wordt het onderscheid tussen normaal en vreemd diffuus. Het ideale effect van Denis’ magnum opus is dat de film de vraag oproept: ‘ben ik vreemd voor jou of jij voor mij?’ zonder dat die vraag een helder antwoord oplevert.
Isabelle Huppert in White Material (Claire Denis, 2009)
Midden in de gebeurtenissen
De meeste films nadien onttrekken zich eveneens aan een helder begrip. L’intrus (2004) omcirkelt de kwestie: wat betekent het voor je identiteit als je een harttransplantatie ondergaat? Fascinerende vraag, maar de film schort elk antwoord wijselijk op. In White Material (2009) wordt witte personages als de wiedeweerga aangeraden om een nooit met naam genoemd Afrikaans land te verlaten. Er is chaos alom en de personages ontberen overzicht. Net als Isabelle Huppert, die weigert haar plantage op te geven, word je als kijker midden in de gebeurtenissen geworpen.
Niet elke Denis-film overtuigt
Inherent aan Denis’ keus om met vorm en stijl te experimenteren is dat niet elke filmvertelling even overtuigend uitpakt. In 2022 had ze twee films. Avec amour et acharnement vond ik nog intrigerend; haar Stars at Noon, daarentegen, was voor mij lastig te verhapstukken. Maar wie risico neemt, moet de kans op een mislukking op de koop toe nemen: c’est la vie, en de cinema is maar al te vaak net als het leven.
