Ugenda bestaat 25 jaar en publiceert daarom wekelijks een interview met een Nijmeegse cultuurmaker. Wie gaven de stad kleur met kunst, muziek, theater of festivals? En wat dreef hen? Persoonlijke verhalen over passie, drijfveren, en de toekomst van cultuur. Deze week aan het woord: Ted Chiaradia, oud-directeur en grondlegger van LUX. Bedenker van het begrip Artplex dat het antwoord van de filmhuizen moest zijn op de opkomst van de grote commerciële bioscoopcomplexen. In de woorden van Ivo Niehe werd het een: ‘een unaniem belachelijk groot succes’.
Wat is/was jouw bijdrage aan het culturele klimaat van Nijmegen (in de afgelopen 25 jaar)?
"Geen enkele eigenlijk, heb af en toe wat ruzie gemaakt, veel geld uitgegeven van de belastingbetaler aan cultuur en dat vervolgens weer moeten compenseren door heel veel films van Harvey Weinstein te vertonen. Inderdaad die Harvey Weinstein heeft zonder dat iemand daar ooit bij stilstond in de eerste jaren van LUX indirect meer bijgedragen dan al die cultuursubsidies van de gemeente bij elkaar.
In 2007 ben ik bij LUX vertrokken. En daarna ga ik altijd op Goede Vrijdag - zoals de Vlamingen zeggen - op café en na een paar kopstoten roep ik dan luid: ‘Hier staat de Vader, de Zoon en de Heilige Geest van LUX!’ En nog steeds hebben ze me niet opgepakt en opgesloten.
Maar serieus, na 2007 ben ik als een culturele apostel door het land getrokken om als consultant en interim-directeur het woord en de passie van de echte cinema te verkondigen. En zokwam ik onverwacht tien jaar later ook weer terug als een van de initiatiefnemers van het kleinschalige Filmhuis O42. Een cultbioscoop met de focus op echte art-cinema en klassiekers als reactie op de lauwe cappuccino programmering van de grote filmtheaters."
Hoe heeft de Nijmeegse cultuursector zich naar jouw idee ontwikkeld?
"Weet niet, beetje saai en mediocre allemaal, zoals het altijd was, is Nijmegen een provinciestad gebleven. Nooit grensverleggend of vernieuwend geweest, dat is een mythe. Net als de fabel dat er zoveel geld aan cultuur besteed wordt in deze stad. Is iedereen vanzelf in gaan geloven, maar in werkelijkheid geven steden als Assen, Heerlen, Arnhem en Tiel per hoofd van de bevolking meer uit aan kunst en cultuur. Inmiddels heeft elke stad zo wel zijn theater, muziekzaal, museum, poppodium, filmhuis, broedplaats en van nog wat alles. Na 25 jaar tijd voor iets anders. Herbronnen en herbezinnen, zou ik zeggen. Het lijkt nu toch allemaal veel op: een filmpje draaien, een muziekje programmeren, een theatertje laten spelen, een dansje doen en op eind van de avond voor het slapen gaan nog een drankje doen. Mentaal en cultureel zijn wij al langer in slaap gevallen zonder dat we het doorhebben, net als de wezens in Invasion of the Body Snatchers, de filmklassieker uit 1956 van Don Siegel. Een goed leven vol welvaart maar zonder een greintje emotie en individualiteit. En de oude Joop van den Ende die dan tegenwoordig met zijn pleidooi in advertenties het vrije woord en de cultuur moet redden. Hoe erg wil je het hebben. Nou vooruit, heel af en toe worden we wakker geschud zoals met het concert van Bob Vylan. Hulde aan Doornroosje en onze burgemeester dat ze dit niet hebben gecanceld."
Welke ontwikkeling van de Nijmeegse cultuursector zou jij graag gerealiseerd willen zien?
"Meer fantasie en out of the box denken; aandacht voor echte tegendraadsheid in de kunst en cultuur. Het mag best meer schuren en provoceren. Daarnaast zou ik het cultuuraanbod van de grote Amerikaanse concerns meteen belasten en beboeten, als dat zou kunnen.
Begin 2008 nam ik afscheid bij LUX met een symposium over engagement in de kunsten. Ik weet nog dat het destijds best lastig was om een evenwichtig programma samen te stellen. Er waren toen nog bar weinig echt politiek betrokken en geëngageerde kunstenaars. Dat is gelukkig veranderd en LUX heeft zich op dat gebied als podium sterk ontwikkeld met een programma waar je als stad alleen maar trots op kan zijn: Nimma aan Zee; Inscience Festival; Rainbow Collective Festival.
Daarnaast vind ik dat je best wat groter mag denken en doen. In 2000 wisten we een ster als Catherine Deneuve te strikken voor de opening van LUX, 25 jaar later zijn we nog niet eens in staat om het sterrenplafond in de voormalige bioscoop Carolus te behouden. Hopelijk dragen de plannen om te kandideren voor Europese Culturele Hoofdstad bij aan een grootstedelijke en internationalere focus.
En tenslotte als Stad van Compassie, ontwikkel meteen een plan om nieuwkomers en statushouders te betrekken bij kunst en cultuur. Niet alleen als consument maar betrek ze ook actief bij de organisatie. En ontwikkel zo’n plan gezamenlijk als cultureel veld, desnoods buiten de stroperige politieke processen om. Haast is geboden!"
Wie is voor jou in culturele zin in Nijmegen het meest betekenisvol geweest in de afgelopen 25 jaar?
"Emile van de Staak, chef-kok en eigenaar van restaurant De Nieuwe Winkel. Heeft als pionier met zijn botanische gastronomie de hele culinaire wereld op zijn kop gezet en behoort als sterren-chef inmiddels tot de absolute wereldtop. Met heel veel passie en lang ploeteren heeft hij deze droom waargemaakt. En dat in een omgeving waar decennialang nauwelijks sprake was van een culinaire traditie en een goed restaurant nauwelijks te vinden was. Inmiddels heeft hij Nijmegen internationaal op de kaart gezet. Ik prijs me gelukkig dat ik een jaar zijn buurman was met Filmhuis O42 aan de Oranjesingel. Hij runde daar toen tijdelijk Wally groente pop-up. Leerde hem overigens al veel eerder kennen bij de kapper. Toen ik zijn ideeën aanhoorde om in het voormalige Filmcafé aan de Hertogstraat een toprestaurant te beginnen, dacht ik nog: ‘Wat een fantast!’"
Wat is jouw (one-)liner voor onze (culturele) stad?
"Alles afbreken en opnieuw beginnen met dromen!
Nijmegen heeft behoefte aan een volledige cultureel reset. Muren, gebouwen en instituten letterlijk en figuurlijk tegen de vlakte om meer ruimte te maken voor dromen, passie en vernieuwing. Durf als culturele instelling en politiek buiten de bestaande kaders te treden. Ik zie het helaas niet snel gebeuren, cultuur en politiek zijn immers van oudsher behoudend. En de scope reikt zelden verder dan de volgende vier jaar, de verkiezingen, het kunstenplan. Gelukkig is onze stad wel geprezen met een wethouder van Cultuur met verstand van zaken en een lange adem."
De muur is beeldende kunst
"De muur waar ik hier voorsta is beeldende kunst. Niemand die het nog weet, de zijgevel van het pand van het voormalige filmhuis, waar nu het restaurant Humphrey’s gevestigd is. Midden jaren ‘80 van de vorige eeuw realiseerde beeldend kunstenaar en grafisch vormgever Jos Rutten (in 2011 overleden) hier een gekleurd keramisch tegelwerk. Werd nog ontwikkeld met geld van de BKR-regeling, een inkomensregeling voor kunstenaars. In 1987 afgeschaft, toen kon de kunstenaar linea recta naar de Bijstand. Door de verbouwing van het restaurant is de helft van het kunstwerk voor de neoliberale vooruitgang vernietigd. Maar ja, van Rembrandt’s De Nachtwacht zijn destijds ook de zijkanten afgesneden."
Ted Chiaradia geboren en getogen in Heerlen Noord. Studeerde een blauwe maandag geschiedenis in Utrecht, kwam voor de liefde naar onze Karelstad. Was de stad vaak ontrouw maar kwam toch ook steeds weer terug. Meer dan 40 jaar actief in de cultuur en vooral bekend als oud-directeur van het legendarische filmtheater Cinemarienburg en later LUX. Was verder een van de initiatiefnemers van de cultbioscoop Filmhuis O42, dat van 2017 tot 2020 aan de Oranjesingel gehuisvest was. Schrijft als zelfbenoemd filmcommissaris regelmatig stukjes voor Ugenda en poogt met een serie persoonlijke korte verhalen het wezen van Nederlandse filmhuiscultuur te ontleden. Daarnaast lid van de Monitoringscommissie Cultuur voor de provincie Limburg.
