De Nijmeegse Orgelkring biedt deze zomer een veelzijdig programma van twaalf orgelconcerten in de Stevenskerk. De concerten zijn zeker de moeite waard voor de traditionele liefhebber die graag naar orgelgiganten als Bach en César Franck luistert. Ook moderne componisten als Messiaen en de Nederlandse componist Jan Welmers, oud-organist van de Stevenskerk, komen echter ruimschoots aan bod. Zelf bezoek ik vanavond het derde concert in de reeks met de fascinerende titel Olivier Messiaen en de grot van vergeten geluiden.
Toeval bestaat niet. Op weg naar het concert luister ik in de auto naar het NPO Radio 1-programma Kunststof. Aan het woord is Morris Kliphuis, hoornist en jazzmuzikant, voorheen spelend bij Kyteman en nu muzikale grenzen verkennend met zijn eigen Edison-winnende band Kapok. Hij houdt een pleidooi tégen de hokjesgeest in de muziek en vóór het aandachtig naar muziek luisteren en het samenwerken over muzikale grenzen. Kliphuis constateert tot zijn genoegen dat de hokjesgeest terrein verliest onder jongeren, onder meer door de komst van Spotify en YouTube. Een betere opwarmer voor het concert van Willem Tanke, organist en componist, is niet denkbaar. Tanke verkent en overschrijdt klassieke grenzen op zijn eigen unieke wijze.
Inspiratiebron: vogelgeluiden
Bij de ontwikkeling van het programma voor Olivier Messiaen en de grot van vergeten geluiden werd Tanke geïnspireerd door de documentaire Cave of Forgotten Dreams van Werner Herzog, over een prehistorische grot in de Ardèche waar een dertigduizend jaar oude pentatonische fluit is gevonden. Tanke vertaalt dit in het beeld van een prehistorische fluitist en de moderne Messiaen, die beiden in hun muziek vogels imiteren en langs leylijnen met elkaar in telepathische verbinding staan, buiten de tijd. Tanke zelf overbrugt tijd en ruimte door vele muzikale vormen en klankwerelden met elkaar te verbinden. Hij kiest hiervoor delen uit het Livre du Saint-Sacrement van Messiaen die hij, in dialoogvorm, afwisselt met eigen improvisaties en composities waarin zijn affiniteit met jazz en Afrikaanse en Indiase ritmes doorklinkt.
Overdonderende ervaring
Dit zegt allemaal nog niets over de muzikale ervaring, ik weet het. Morris Kliphuis haalde in het radio-interview een toepasselijk citaat van Frank Zappa aan: “Talking about music is like dancing about architecture.” Onmogelijk dus en vrijwel zinloos als je er niet zelf bij bent geweest. Wie er wel is, is overdonderd, verheven (als in verheffing), ontroerd en in elk geval van zijn stuk gebracht en na afloop nog lang stil. De muziek is van een ongehoorde kracht die de luisteraar onontkoombaar overmeestert. Het woord ‘geweld’ is op zijn plaats, maar dan zonder de negatieve connotaties daarvan, al is de muziek niet alleen heftig maar vaak ook lieflijk, troostend of zelfs ontroerend. Eén concertbezoekster meent: “Verzetten is onmogelijk.” Een ander, bij vertrek, een kwartier na afloop: “Ik ben nog lang niet terug op aarde.” De muzikale dialoog tussen Messiaen en Tanke is een ingrijpende mentale en spirituele ervaring, die je tegelijk ook heel fysiek raakt. Woorden schieten tekort en het klinkt uitermate vreemd, maar tijdens het luisteren voelt het alsof zich om mijn lichaam een zeer nauw sluitende tijd-ruimtereiscapsule vormt, waardoor mijn lijf gedwongen wordt zich te strekken en in die houding verstart. Mijn blik richt zich tegelijk steeds verder omhoog, van de vloer, naar de banken, de muren en uiteindelijk kijk ik door de gebogen ramen van de Stevenskerk recht de op dat moment egaal grijze eeuwigheid achter de kerkramen in.
Getagd onder
