‘Ik hoopte altijd dat ik de eerste journalist was die iets positiefs ontdekt aan Scientology’, leidt de Britse meesterinterviewer Louis Theroux zijn film Louis Theroux: My Scientology Movie in. Leuke claim, maar ook een vrij holle. Het is een bekend gegeven dat deze ‘kerk’ geen pottenkijkers toelaat. En vragenstellers worden stelselmatig tegengewerkt. Theroux zou zichzelf niet zijn als hij deze uitdaging had laten liggen.
In zijn BBC-reportageseries duikt Theroux de vreemdste werelden in. Door zijn onschadelijke uitstraling weet hij met de lastigste subjecten een vertrouwensrelatie op te bouwen en uit te buiten. Achter de vriendelijke sulligheid schuilt namelijk een kritische scherpte, waar menig journalist stikjaloers op is. De man staat garant voor openhartige uitlatingen van neonazi’s, pornosterren, beroepscriminelen en ga zo maar door.
Hij is de zoveelste in een reeks uitdagers die de Church of Scientology als tegenstander uitpikt. Presentator John Sweeney van BBC-programma Panorama werd zo sterk uit de tent gelokt dat hij alle kalmte verloor, het Nederlandse Rambam nam genoegen met een vrij simpele infiltratie en Alex Gibney maakte met HBO-filmdocu Going Clear een uitgebreid compendium van onbevestigde verhalen. De kerk zwijgt en vecht terug. Hoe maak je inzichtelijk wat er achter die hermetisch afgesloten deuren gebeurt? Theroux lost dit creatief op.
Auditeren
Zoals altijd worden er ex-leden van de kerk geïnterviewd. Niets nieuws, en de kerk kan volhouden dat dit leugens zijn van verbitterde verstotelingen. De informatie wordt nu echter benut: acteurs beelden uit wat de veronderstelde technieken en tactieken van deze religie zijn. De persoonlijkheidstesten, de sessies om trauma’s te verwerken, en ook de vermeende woede-uitbarstingen en martelpartijtjes van kerkleider David Miscavige.
Onder begeleiding van voormalig beveiligingshoofd en ex-Scientoloog Marty Rathbun worden audities gehouden om een Miscavige te casten voor deze film. Ook geeft hij de achtergrondinformatie bij alles wat we zien. En dat geeft een rare dynamiek. Zoals Theroux het beschrijft: nu is Rathbun de grootste criticus van de kerk, maar hij was ooit de belangrijkste enforcer. De man voor wie iedereen bang was.
Confrontatie
Maar het zijn vooral de confrontaties met de kerk die vermaak opleveren, de klassieke Theroux-signatuur. Waar de intimidatietactieken zoals gebruikelijk mensen in hun schulp drukken, is onze gastheer duidelijk goed voorbereid. Met kalmte zet hij een tegenaanval in. Komt er vanuit de kerk een cameraploeg om een ‘tegen-documentaire te maken’? Theroux haalt zijn telefoon uit zijn zak en begint hen te filmen. En vragen te stellen. ‘Ik wil niets liever dan iemand uit de kerk spreken, dus praat alsjeblieft terug.’
Tegen het einde is er een aantal schitterende botsingen, maar de film sluit af met een flauwige samenvatting. ‘Ondanks alles snap ik nog steeds wat mensen aantrekkelijk vinden aan de kerk’, zegt Theroux. Het is het eerste dat we horen over ‘iets positiefs proberen te ontdekken’ sinds de opening. Een klein minpunt. My Scientology Movie werkt het best als companion piece samen met Going Clear. De een vertelt, de ander laat zien. Zet ze samen in één dvd-box en je hebt goud.
