Toen Elia Kazan (1907-2003) in 1999 een ere-Oscar kreeg voor zijn oeuvre, sprak Martin Scorsese een lofrede uit bij de uitreiking aan de in Istanbul als Elias Kazancıoğlu geboren filmregisseur. Zo ongeveer de helft van de genodigden in de zaal weigerde te applaudisseren voor de ode, omdat Kazan tijdens de McCarthy-periode namen van collega’s had genoemd vanwege vermeende communistische sympathieën. Ondanks deze omstreden getuigenis wilde Scorsese kenbaar maken hoe zeer zijn eigen werk is beïnvloed door met name On the Waterfront (Kazan, 1954) en East of Eden (Kazan, 1955). Die invloed is zichtbaar in The Departed (2006), Scorseses moderne klassieker, te zien aanstaande zondag en volgende week woensdag in LUXRewind.
In de persoonlijke documentaire A Letter to Elia (2010) die Scorsese maakte na de dood van Kazan zet hij uiteen hoezeer hij als jonge tiener geraakt was door On the Waterfront, vanwege het grauwe realisme dat in die periode tamelijk ongekend is in Amerikaanse cinema. Kazan filmde buiten op straat in Manhattan, in buurten die Scorsese kende. De acteurs en figuranten leken op mensen die hij in zijn dagelijkse leven ontmoette, en bovendien was de twist tussen de broers zeer herkenbaar voor hem.
In On the Waterfront heeft bokser Terry onder druk van een misdaadbende een cruciale wedstrijd weggegeven. Door zijn in de knop gebroken sportieve loopbaan werkt hij nu als havenarbeider. Hij brengt een collega in contact met de vakbond die geleid wordt door de gangsterbaas. Tot Terry’s ontzetting wordt deze collega daarop gedood. Als hij vervolgens de zus van het slachtoffer leert kennen en gevoelig raakt voor het pleidooi van een priester dat het recht moet zegevieren, zoekt zijn broer Charlie hem op. Deze broer die als rechterhand van de gangsterbaas werkt, moet voorkomen dat Terry gaat getuigen, of hij moet hem doden. Op de achterbank van een taxi houdt Terry zijn oudere broer voor dat hij iemand had kunnen worden als Charlie een betere invloed op hem had gehad en zich niet door snel geld had laten leiden.
Door Terry zijn geweer te geven en hem te laten uitstappen, erkent Charlie dat hij moreel is afgedwaald. De bende zal echter genadeloos reageren op deze daad van ‘broederliefde’ en Charlie zal het met zijn leven moeten bekopen dat hij zijn opdracht niet heeft uitgevoerd. (Overigens, een opvallende continuïteitsfout: Terry zit voor ons rechts op de achterbank van de taxi, maar in een shot van bovenaf zien we hem aan de linkerkant uitstappen!)
Hoewel Terry flink wordt afgetuigd, zal hij de morele winnaar zijn in de film, omdat de andere havenarbeiders de vakbondsleider na het gepleegde geweld de rug toekeren aan het einde. Terry wordt tijdens zijn strijd gesteund door zowel de zus van zijn vermoorde collega als door de priester, die in On the Waterfront als een ethisch anker fungeert.
Moral ground zero
Als we On the Waterfront afzetten tegen The Departed, dan is de geslonken invloed van de kerk een fundamenteel verschil. Scorsese zei zelf in een interview over het universum in The Departed, een remake van de Hongkongse film Infernal Affairs (Wai Keung Lau en Alan Mak, 2002): ‘We’re at a moral ground zero in a way. God doesn’t exist anymore in the world they live in.’
Tot een jonge Colin Sullivan die taken als misdienaar vervult, zegt de gelouterde gangsterbaas Frank Costello aan het begin: ‘Church wants you in your place. Kneel, stand, kneel, stand.’ Je moet volgens Costello als man je eigen richting bepalen en pakken wat je kan, omdat niemand het je zal geven. Colin die een goede leerling is, zal de politieacademie afronden, maar na de diploma-uitreiking zal Costello tot hem zeggen: ‘School’s out.’ Colin wordt mede door zijn eerbiedwaardige achtergrond als een groot talent binnengehaald bij de politie van Boston en wordt al snel bevorderd tot ‘sergeant’ binnen een elite-eenheid.
Colins promotie wordt van meet af aan afgezet tegen de pruttelende carrière van Billy Costigan. Ook hij heeft de politieacademie succesvol doorlopen, maar bij zijn sollicitatie wordt hij afgeblaft door de twee ondervragers vanwege het milieu waaruit hij afkomstig is: veel criminelen in de familie, gescheiden ouders. ‘Why are you pretending to be a cop?’ vraagt de opvliegende Dignam hem. Daarmee slaat The Departed de spijker op zijn kop, want de hele film draait om het flinterdunne onderscheid tussen verschijning en identiteit, tussen doen alsof en oprechtheid.
Aan het begin zegt Costello tot de jonge Colin dat je op jouw leeftijd kunt kiezen om politieagent of crimineel te worden. Dat laat hij volgen door de retorische vraag: ‘When you’re facing a loaded gun, what’s the difference?’ Oftewel, agent of misdadiger, het is om het even, omdat een kogel in beide gevallen dodelijk is. Voor zover er een verschil is, biedt de criminaliteit zelfs een beter perspectief, zo houdt Costello de knul voor. Is het niet zo dat je in het politiekorps een product van het milieu bent waarin je je bevindt? Costello huldigt het uitgangspunt: ‘I want my environment to be a product of me’, en hij leeft in de illusie dat je dat alleen als gangsterbaas kunt waarmaken.
Spiegelingen
The Departed stelt de kijker de vraag of er een verschil is tussen de ethiek van de politie en die van Costello’s misdaadbende. Zowel Colin als Billy ontpoppen zich als een ‘rat’: politiedetective Colin werkt als informant voor Costello; Billy heeft van de politie een strafblad gekregen, zodat hij overtuigend kan binnendringen in de door Costello gerunde bende. In een onderhoud met de gangsterbaas zegt Billy ‘School’s out’, waarmee hij voor ons als kijkers de exacte woorden van Costello herhaalt.
Scorseses film is opgezet volgens lijnen van spiegelingen en van gezichtsbedrog. Colin en Billy zijn als dubbelgangers, maar ze staan aan de andere kant van een streep die op een ethisch vlak nauwelijks zichtbaar is. Ten eerste blijken er in The Departed aan beide kanten meer mollen te zitten dan alleen deze twee en ten tweede kunnen de methodes van de politie even genadeloos zijn als die van gangsters. Met name sergeant Dignam die als contact voor Billy fungeert, opereert op hardhandige wijze. Bovendien worden de spiegelingen tussen de hoofdpersonages nog versterkt als Colin een relatie krijgt met de politiepsychiater Madolyn en zij later eveneens intiem wordt met Billy.
Als het ondanks zijn speelduur van 2,5 uur met veel vaart vertelde The Departed een pessimistisch wereldbeeld schetst, dan is dat omdat personages voortdurend een ‘masker’ moeten opzetten. Voor Colin is zijn valse voorkomen verweven met de keuzes die hij gemaakt heeft, maar Billy heeft in ieder geval nog de flauwe hoop zijn masker te kunnen afzetten in zijn contacten met Madolyn, aan wie hij vraagt of zij wel eens liegt. Zij antwoordt: ‘Honesty is not synonymous with truth.’ Door de situaties waarin ze verkeren, kunnen ze allebei niet heel open zijn, omdat Billy weet dat zij een relatie heeft met een agent – die hij dus niet kent, maar die hij wel opjaagt, want het betreft de gezochte ‘rat’ in het korps.
In een video-essay schetst Cole Smith hoe Scorsese met The Departed voortborduurt op Kazan. Terwijl Kazan in zijn versie van A Streetcar Named Desire (1952) alleen zooms (dichterbij komen van de camera) of pans (horizontaal bewegen) gebruikt, hanteert Scorsese het hele arsenaal aan camerabewegingen, inclusief dolly’s (verrijdbare camera) en cranes (camera kan door beweegbare arm alle kanten op bewegen). Zodoende creëert hij een uitermate dynamisch perspectief, waarbij we steeds wisselen tussen de belevingen van Billy en van Colin. In wat volgens Smith de meest bloedstollende scène is, volgt Billy Costello, terwijl de gangsterbaas een envelop in zijn hand heeft met het doorgekraste woord ‘cittizins’ dat Billy heeft gecorrigeerd tot ‘citizens’. Billy stuurt een tekst naar zijn contactpersonen: ‘Follow the envelope’. In een bioscoopzaaltje waar soft-erotische films worden vertoond, overhandigt Costello de envelop aan Colin, die net als Billy een cap draagt.
Als Colin weggaat, pant de camera naar links en laat zien hoe Billy daarna dezelfde route gaat afleggen om hem te schaduwen. De camera loopt daarna achter de personages (tracking shots), waardoor opvalt dat ze identiek gekleed lijken. Wanneer Billy in de stadsdrukte omkijkt, zien we een gefragmenteerde spiegel waarbij het lijkt alsof we zowel Colin als Billy zien. Het gezicht van Billy wordt vaag als er een soort rook opstijgt, waarna we in een shotovergang zien hoe Colin uit een soort mist opdoemt. Dit wordt gevolgd door een dolly-shot van een muur waarop we de enorme silhouetten van beide mannen zien in een verder zo goed als lege straat. We worden aangespoord om Colin en Billy als (bijna) identiek te zien, totdat het geluid van een sms-bericht Billy dwingt om weg te duiken, omdat Colin omkijkt. Colin wacht om een hoek tot zijn achtervolger weer nadert en met hem horen we de voetstappen. Hij steekt de voetganger in de maag en we zien dat het een toevallige passant is, waarna we een crane-shot van boven krijgen.
Weer terug in de drukte zien we een surveillance-camera, en die springt ook Colin in het oog. Hij weet nu dat zijn achtervolger ook in beeld zal lopen. Eenmaal weer op kantoor kijkt hij de beelden terug, maar ziet alleen Billy’s achterkant, en het is alsof hij zichzelf ziet. Daarna is zo pontificaal in beeld dat hij de envelop mee grist waarop ‘citizens’ staat geschreven dat wij weten dat dit ook onze taak wordt: Volg de envelop. Die zal bepalend worden voor de ontknoping.
