Voor een genre dat al vaak zo dood als een pierlala is verklaard, zijn er momenteel nog best veel westerns te zien in de bioscoop. Kevin Costner heeft een begin gemaakt met zijn vierdelige filmepos Horizon: An American Saga (te zien in Vue en Pathé). Viggo Mortensen regisseerde en acteerde in The Dead Don’t Hurt – vier sterren volgens collega Jonatan Faber. De film Eureka van de Argentijn Lisandro Alonso bootst in het eerste half uur een klassieke western na en afgelopen vrijdag werd in Eye Johnny Guitar (Nicholas Ray, 1954) vertoond.
Johnny Guitar werd geprogrammeerd als ode aan het genre in een ‘Chicks with Guns’-avond, en de film van Ray behoort samen met The Searchers (John Ford, 1956), Forty Guns (Samuel Fuller, 1957), Rio Bravo (Howard Hawks, 1959) en The Man Who Shot Liberty Valance (John Ford, 1962) tot de vijf beste Amerikaanse westerns ooit gemaakt. De film is in gloedvolle kleuren gedraaid, de muziek is goed, en Jean-Luc Godard heeft sommige dialogen hergebruikt voor zijn eigen Pierrot le fou (1965). Het titelpersonage speelt overigens niet de hoofdrol. Die is weggelegd voor Joan Crawford als Vienna, die een saloon runt op een afgelegen plek. Ze heeft de mazzel dat er een station gebouwd gaat worden vlakbij haar saloon. De bewoners van het stadje vermoeden kwade opzet. Zij denken dat zij de boel zodanig heeft gemanipuleerd dat het station op een voor haar gunstige plek wordt gebouwd. Als de inwoners zich tegen haar keren, krijgt Vienna Vienna steun van een toevallige passant, Johnny Guitar, die een oude geliefde blijkt. Maar het slotakkoord is toch echt voor Vienna, die het finale vuurgevecht voor haar rekening neemt.
(Geen) ‘feministische western’
Toen ik ooit met twee vrouwen in een radioprogramma te gast was over westerns noemden zij allebei Johnny Guitar als hun favoriete western. Als het etiket ‘feministische western’ gerechtvaardigd is voor een film, dan komt die van Ray in de buurt. In de promotiecampagne voor The Dead Don’t Hurt werd ook wel gesproken van een ‘feministische western’, maar dat is in dit geval een loos label. Het was een prima film, daar niet van, maar feministisch? Nou, nee. De eerste scène toont dat het vrouwelijk hoofdpersonage op jonge leeftijd sterft. In scènes uit het verleden zien we dat ze met een cowboy gaat trouwen en zich op een verlaten plek vestigt. Hij verlaat huis en haard om te vechten, en zij raakt tijdens zijn afwezigheid zwanger na een verkrachting. Haar man neemt na haar vroegtijdige dood de opvoeding van het zoontje op zich en het zal tot een treffen komen met de biologische vader van het kind. Dat The Dead Don’t Hurt als feministisch wordt betiteld, is vast vanwege de onverschrokken houding van de vrouw, maar uiteindelijk is haar functie in het verhaal – o zo traditioneel – ingebed in een strijd tussen twee mannen. Vanwege de vrouw (en haar kind) hebben de mannen een reden om elkaars rivaal te zijn.
Viggo Mortensen speelt niet alleen de hoofdrol in The Dead Don’t Hurt, maar ook in de imitatie van een klassieke western in Eureka, een film die onderdeel is van Previously Unreleased en in LUX een aantal keren te zien zal zijn vanaf donderdag 18 juli. Dat filmgedeelte uit Eureka is in zwart-wit en gedraaid in een ouderwets 4:3 formaat. Mortensen is een buitenstaander die in een ruw stadje arriveert. We herkennen scènes die doen denken aan John Ford-westerns, en op basis van die toespeling vermoed je dat de nieuweling de ‘goede’ cowboy zal zijn. Maar het deel wordt te abrupt afgebroken (op een onverwachte, maar geniale wijze) om er bevestiging van te krijgen. Sterker nog, het gevoel bekruipt je dat hij een brute lomperik is.
Zelf oordeel vormen
Alonso was onlangs in Eye voor een Q & A over zijn film, maar had toen weinig te melden over zijn motivatie om Eureka met een western te openen – het had hem wel ‘leuk’ geleken, toen de kans zich voordeed om in Alméria, Zuid-Spanje te draaien waar veel spaghettiwesterns waren geschoten. Hij hield zich op de vlakte toen ik suggereerde dat de westernpastiche vooral lijkt opgezet als een kritiek op het genre met zijn heldhaftige witte mannen doordat het onderscheid tussen goed en slecht niet gemarkeerd wordt. Nadat de western is afgekapt, vervolgt Eureka met scènes in een reservaat in South Dakota met oorspronkelijke bewoners van Amerika, voordat we via een prachtige Jabiroe-ooievaar bij een andere inheemse gemeenschap aansluiten. Alonso wilde duidelijk geen kijkwijzer meegeven aan zijn film, en dat is ergens wel begrijpelijk. Eureka registreert allerhande moeilijk te peilen scènes maar laat het nadrukkelijk aan de kijker om daar zelf een oordeel over te vormen.
Maar de western die momenteel de grootste aandacht opeist, is Costners Horizon: An American Saga – Chapter 1, een onderneming zo groots én hachelijk dat het zonder meer bewondering afdwingt. Drie uur en één minuut duurt zijn eerste deel, maar omdat de bezoekcijfers in de eerste week tegenvallen, is de uitbreng van deel twee – oorspronkelijk gepland op 15 augustus – voorlopig uitgesteld. Het valt nog te bezien of Warner Bros. bereid is om de delen drie en vier mee te financieren.
How the West Was Won
In 1962 werd de mammoetproductie How the West Was Won, door drie grote filmmakers geregisseerd (John Ford, Henry Hathaway en George Marshall), met tal van acteersterren. De hele pioniersgeschiedenis werd erin uitgestald – de goudjacht, de Burgeroorlog, de aanleg van spoorwegen – en het bleek een eindpunt van de klassieke western. Daarna werd het standaard om te morrelen aan de conventies van het genre: cowboys werden te oud (bijvoorbeeld in Sam Peckinpahs Ride the High Country), werden ongelooflijk cynisch en wreed met name in de spaghettiwesterns vanaf 1964, werden het mikpunt van spot (Paint Your Wagon, Blazing Saddles) of merkten dat hun vaardigheden roestig waren geworden (bijvoorbeeld in Unforgiven).
Wellicht afgezien van een enkele western-televisieserie is Horizon: An American Saga de meest serieuze poging sinds 1962 om een klassieke western te maken. Ik noem het een ‘poging’, omdat we wel moeten beseffen dat Costners film gemaakt is in een periode waarin klassieke westerns volstrekt onmogelijk zijn geworden. Je kunt zelfs stellen dat Horizon een uiterst ‘koppige’ western is, omdat Costner niks wezenlijks onderneemt om de film te moderniseren. Het mag duidelijk zijn dat hij ook wil dat Horizon ouderwets oogt, qua stijl en qua verhaal. Hugo Emmerzael gaf in Filmkrant aan de film de puntige kwalificatie ‘glorieus onhip’ mee.
Graduele verschillen
Het is niet zo dat Horizon uiteindelijk een How the West Was Won deel 2 is geworden, maar de verschillen met de film uit 1962 zijn vooral gradueel: de witte pioniers zijn bruter en berekender dan in de klassieke tijd, ook al is er een luitenant die de redelijkheid zelve is. Als Apaches een nederzetting hebben platgebrand, merkt hij op dat het hoogstens dertig aanvallers waren. Daarmee bedoelt hij te zeggen dat de meerderheid van de Apaches vredelievend is.
Horizon heeft meer oog voor diversiteit dan klassieke westerns: er zijn zwarte personages, er zijn Chinezen en de Apaches spreken in hun eigen taal, die ook voor Amerikanen ondertiteld wordt. Wij krijgen mee hoe de inheemse bewoners verdeeld zijn over hun houding tegenover de kolonisten. Maar het meest beklijven de talloze scènes die we uit de hoogtijdagen van de western kennen: de trek van de wagens over de prairie tegen een bergachtig decor; een inheemse krijger die vanaf een rots toekijkt, het genadeloze vuurgevecht, de sluwe hinderlaag.
De meest bloedstollende scène vindt plaats in een kleine negorij, waar drank en vuurwapens worden verkocht. Een jochie krijgt een revolver en wordt aangespoord om te duelleren met een Apache die een dode antilope heeft meegebracht. Het jochie durft de uitdaging wel aan. Daarna komt een Apache-jochie binnen en pakt de volwassen Apache bij de hand. De spanning loopt op, en dan … nou, misschien moet u toch maar zelf gaan kijken, en gun Costner de voltooiing van zijn monumentale project.
