De Noor Joachim Trier is inmiddels uitgegroeid tot een gevierde filmmaker, onder meer dankzij zijn laatste succes The Worst Person in the World (2022). Zijn nieuwste werk, Sentimental Value – in LUX te zien vanaf 11 december – heeft alle ingrediënten van een grootse film. Het is een beladen familiedrama met Nora in de rol van een theateractrice die ondanks haar hevige plankenkoorts een sterrenstatus heeft, maar geen liefdesrelatie heeft weten op te bouwen. Haar jongere zus Agnes, daarentegen, heeft een man en een zevenjarige zoon. Als de moeder van de zussen overlijdt, is er een rouwbijeenkomst in het ouderlijk huis en laat Nora aan haar neefje horen hoe je via het kachelluikje gesprekken kunt opvangen.
Dan herkent ze met een schok uit het geroezemoes de stem van haar vader, Gustav Borg. Hij had talloze ruzies met zijn vrouw, waarna hij vele jaren geleden het gezin verliet. Hij is filmregisseur geworden, en heeft naar eigen zeggen weinig affiniteit met theater (‘ik lees Tsjechov liever dan dat ik een toneelstuk zie’). Vijftien jaar na zijn laatste film heeft hij een nieuw script en de ongenode gast wil dat zijn oudste dochter Nora de hoofdrol gaat vertolken. Zij slaat het aanbod af en weigert zelfs het scenario te lezen.
Als in Deauville een retrospectief van Gustavs werk wordt georganiseerd, treft hij de succesvolle Amerikaanse actrice Rachel Kemp. Zij is zo onder de indruk van zijn laatste film, waarin zijn indertijd jonge dochter Agnes een glansrol speelde, dat 1 + 1 al snel 2 wordt: met Rachel aan boord zal de financiering van die laatste film veel soepeler verlopen.
Consequentie is wel dat het een Engelstalige productie gaat worden, met meer geld, en met als risico dat Netflix misschien inspraak bedingt, mochten die ook meedoen. Als Gustav bij zijn cameraman van weleer langsgaat om te polsen of die zijn nieuwe film wil draaien, schrikt hij van diens ouderdom. De cameraman wil graag zijn oude stiel oppakken en adviseert om op dolly te draaien – nogal wiedes, want met een camera op rails is de klus voor hem makkelijker. Doordat Sentimental Value enkele duidelijke onvaste en handheld scènes heeft (bijvoorbeeld bij Nora’s plankenkoorts), toont de film dat die door de oude cameraman gewenste stabiliteit een relikwie uit het verleden is.
Ingmar Bergman
Daarmee maakt Trier expliciet dat hij niet de strakheid van de stijl van de Zweed Ingmar Bergman nastreeft, maar qua narratief drama plaatst hij zich wel in de traditie van Bergman. Daar hadden we al hints van gekregen: Gustav was indertijd naar Zweden verhuisd. De achternaam Borg deelt hij met Isak Borg, de 78-jarige hoofdpersoon uit Bergmans fenomenale Wilde aardbeien (1957).
De plot spitst zich toe op de band tussen de zussen Nora en Agnes, op de tragiek van hun oma (de moeder van Gustav), op de gelijkenissen tussen Nora, haar vader en haar oma. In Sentimental Value worden al die verwikkelingen gekoppeld aan het huis dat vol herinneringen zit. De voice-over aan het begin vertelt over een opstel dat Nora ooit over het huis schreef: zou het van het lawaai gehouden hebben van zijn bewoners, of hield het meer van de stilte, wanneer iedereen de deur uit was? Dat huis wordt nadrukkelijk opgevoerd als een ‘personage’, als de zwijgzame getuige van intergenerationeel familieleed.
Heeft Sentimental Value met al die ingrediënten de belofte van een grootse film ook waargemaakt? Net niet, want de film duurt maar liefst 133 minuten, en dat is anderhalve minuut te lang. Of laat ik het zo zeggen: had Bergman op de regiestoel gezeten, dan had die geheid gestopt bij het shot van een witte deur, maar Trier voegt nog een scène toe.
Witte deur
Vlak voor het shot van die witte deur draait de camera naar Nora toe en legt de gelaatsuitdrukking vast waarmee zij naar buiten kijkt. Het klinkt abstract als u de film nog niet gezien hebt, maar Sentimental Value werkt toe naar dat sublieme shot. Er is misschien geen groter teken van filmisch meesterschap dan wanneer je een simpel shot draait dat met een speciaal aura omgeven wordt door de context van de film. Als je het ziet, beginnen je hersenen te kraken, want wat zit je precies te kijken? Het ogenschijnlijk gewone shot is doortrokken van een onderhuids sentiment, waardoor het een rilling ontlokt bij de kijker, precies wat Bergman in zijn beste werk wist op te roepen.
Het effect gaat echter grotendeels teloor doordat Trier in die laatste anderhalve minuut, in een onnodige toevoeging, openbaart wat we precies gezien hebben. Maar waarom zou je het mysterie opheffen als je zo evident een Bergmaneske film creëert? Wil Trier daadwerkelijk laten zien dat de rigide aanpak van Bergman vandaag de dag passé is? Is het omdat (hij denkt dat) de hedendaagse kijker vaste grond onder de voeten wil, en daardoor geven we die kijker een feelgood moment als toetje? Of is hij gezwicht voor de roep van allerlei partijen die in het huidige filmlandschap allemaal inspraak willen, zoals Gustav met lichtelijk misprijzen stelt? Of is het toch ‘gewoon’ een vergissing, net zoals de Noorse topschaker Magnus Carlsen ook wel eens een verkeerde zet doet? Jammer dan, want zo wordt een in potentie grootse film ‘slechts’ een heel goede film.
Hallow Road
Ik zag dezelfde ‘kwaal’ van een met-de-voetjes-op-de-grond-afloop terugkeren in enkele films in de Bonkers!-selectie van het Leiden International Film Festival (LIFF), waar Sentimental Value overigens zijn voorpremière beleefde. Bonkers! richt zich op onconventionele titels. Die mogen ‘slecht’ zijn, als ze maar anders dan doorsnee zijn.
Dat buitenissige geldt voor Hallow Road van Babak Anvari waarin een getrouwd koppel ’s nachts telefoon krijgt van hun achttienjarige dochter Alice. Ze heeft op een afgelegen weg bij een bos een jonge vrouw aangereden. Haar paramedische moeder zal haar via hun mobieltjes instrueren over reanimatie. Ondertussen gaan de ouders met de auto op weg naar de plek van het ongeluk. Hallow Road volgt die tocht in real time. Omdat de dochter bekent dat zij onder invloed is, bedenkt haar vader een strategie om haar gevangenisstraf te laten ontlopen.
Alle stress en alle hectiek vertalen zich in hectisch camerawerk. Hallow Road leeft pas op als er een koppel stopt dat zich over Alice wil ontfermen, zo horen we via de telefoon van de ouders. Op advies van haar ouders heeft zij dan net het lichaam van de aangereden vrouw naar de bosrand gesleept. De diepe, kalme stem van de vrouw van het ‘strange couple’ is de enige, echte attractie van de film. Zij confronteert zowel de ouders als Alice met hun dubieuze gedrag: ‘No parent wants to be their child’s monster’. Hallow Road (nog geen distributie) vergaloppeert zich echter door aan het eind een paar plotwendingen te ver door te drijven: de diepe stem behoort toe aan de moeder en blijkt aldus de spreekbuis van haar morele geweten; de aangereden vrouw ís hun dochter; de ouders worden zozeer verteerd door een traumatische nasleep dat ze in een vertekend scenario zijn terecht gekomen. Zodra we dat eenmaal weten, valt alles in z’n plooi.
If I Had Legs, I’d Kick You
Een andere Bonkers!-film If I Had Legs, I’d Kick You van Mary Bronstein, te zien vanaf 18 december, is zijn reputatie net te veel vooruitgesneld. De camera is zo opzichtig op hoofdpersonage Linda gericht dat we vanzelf worden meegesleurd in de maalstroom van haar panische gedachten. Ze heeft een dochter met een medische kwaal. We weten weinig, want we zien enkel ledematen en horen geregeld haar stem (‘nee, geen kaas op de pizza’ en ze wil een hamster). Door overstromend water wordt een enorm gat in het plafond geslagen en dat noopt moeder en dochter in een motel te leven. Linda staat er alleen voor: de reparatie laat op zich wachten en vader is af en toe via de telefoon aanwezig.
Linda lijkt te bezwijken onder de druk die het (hedendaagse) moederschap met zich meebrengt, en zoekt steun bij een psychiater. Omdat de focus zo overduidelijk bij Linda ligt, weten we niet altijd of we te maken hebben met haar projecties: het niet te herstellen gat in het plafond lijkt te staan voor de leegte die haar verzwelgt. Maar door die muizenissen in haar hoofd raakt Bronsteins film ook onderworpen aan een zekere willekeur. Je kunt haar hersenspinsels, versterkt door drank en een beetje drugs, zo extravagant mogelijk maken. En net als je denkt dat If I Had Legs, I’d Kick You in totale wanhoop gaat eindigen, met Linda in de golven, is er een hart-onder-de-riem ommekeer (die van mij niet gehoeven had). Tenzij dit moment ook weer een zinsbegoocheling is, maar dan is Bronsteins film zo vrijblijvend dat hij ieder houvast voor de kijker ontbeert.
Straf
Dan heb ik al met al toch meer sympathie voor het kolderieke Straf van Tobias Smeets en Merijn Scholte Albers, te zien in de commerciële bioscopen. Daar is van alles op aan te merken: suffe titel, af en toe te platte pubergrappen, en een te keurig afgerond einde voor een uit de bocht gierende komedie. Maar in het middendeel zaten – eerlijk is eerlijk – een aantal ‘straffe’ scènes, zoals de Vlamingen zo fraai zeggen.
De leerlingen van muziekleraar Edwin van der Meulen hebben een speciaal kanaal voor alle grappen en grollen die ze met hem uithalen, ‘Pret met Ed’. De docent is ook bekend onder zijn bijnaam de ‘Kringspier’ omdat hij altijd verkrampt reageert. Dat hij de kneus van de school is, heeft te maken met ‘dat zielige’ van hem, aldus de directrice, en daarom komt hij niet in aanmerking voor de positie van conrector. Vanaf dat moment laat hij zich adviezen influisteren door gymleraar Peter, die vol bravoure is. Maar er doen zich omstandigheden voor die hen chantabel maken voor de branieachtige blaag Bastiaan.
De meesterlijkste scène is die waarin Peter en Edwin Bastiaans hond Hannibal proberen te kidnappen. Die scène laat zich – heus waar – meten met de strapatsen van het schoolhoofd uit Ferris Bueller’s Day Off (John Hughes, 1986) die van alles verzint om Ferris op spijbelgedrag te betrappen. Verder is de dorpspolitie niet al te bijdehand met de totaal mislukte autoachtervolging en de onherkenbare compositietekening ‘in houtskool’. En Yannick van de Velde excelleert als niet al te snuggere leider van de drugs dealende ‘Daltons’, terwijl Kees Hulst een bejaarde speelt die shag probeert te draaien in een uitgesponnen cameo. Bij vlagen is het vet hard, maar het blijft zonde dat het zulke brute komedies eigen is om aan het slot elk anarchisme glad te strijken.
