Onze columnist Ted Chiaradia was enige tijd weg, maar gelukkig is hij er weer en laat hij – die in een vorig leven de directeur was van een filmhuis – met zijn persoonlijke bespiegelingen ook deze keer zijn licht schijnen op het culturele aanbod.
Vorige week nog hield ik een krachtig pleidooi voor meer klassiekers in de filmtheaters; het lijkt alsof er geluisterd wordt naar de oude filmcommissaris want deze week struikel je bijkans over de oude titels in LUX. En zie daar, het succesvolle Paris Texas van Wim Wenders en ook Tarrantino’s magistrale cultfilm Pulp Fiction, en op de zondagochtend de Engelse classic uit 1969, The Prime Time of Miss Jean Brodie met Maggie Smith. Maar het meest opmerkelijk en bijzonder is ongetwijfeld Il Gattopardo, het meesterlijke epos van Luchino Visconti. Op zondag 8 december om 13.00 uur te zien. Toch ontbreekt er ook een film en die had toch echt op zaterdag 7 december geprogrammeerd moeten staan, Il Caso Mattei.
Il Caso Mattei, de eerste film
De meeste mensen weten het niet, niemand eigenlijk, maar dit weekend op de kop af 50 jaar geleden begon het Filmhuis in Nijmegen. De eerste film die ze draaiden was Il Caso Mattei van Francesco Rosi. Een messcherp politiek pamflet, gegoten in een verbluffend vernieuwende vorm. De initiatiefnemers wilden – volgens de tijdgeest van de jaren 70 – het filmklimaat in Nijmegen leven inblazen met politieke films, maar ook met artistieke titels die de bioscopen links lieten liggen. Het Filmhuis had destijds niet beter van start kunnen gaan dan met dit Italiaanse manifest, met zowel politieke als artistieke kanten.
Het begin in 1974 was nog aarzelend en de zalen van De Lindenberg waren tamelijke primitief. In de jaren die volgden zou het Filmhuis snel een hoge vlucht nemen door sterk stijgende bezoekersaantallen, steeds betere technische faciliteiten en een uitgekiende programmering. Er moesten wel de nodige hindernissen overwonnen worden vanwege onvoldoende subsidie en cultuurpolitieke verwikkelingen. Van De Lindenberg verhuisde het Filmhuis naar het politiek-cultureel centrum O42 aan de Oranjesingel 42. Daarna kreeg het een eigen huisvestiging aan de Mariënburg en veranderde de naam in Cinemariënburg, om in oktober 2000 het huidige pand te betrekken en als LUX te worden omgedoopt.
Polonaise
In ons stadje aan de Waal, een plek waar een van de grootste arthouse cinema’s van Europa gehuisvest is en waar ze wel van feestjes houden, zou je bij een jubileum ergens denken: ‘tijd voor polonaise’. Een grote reünie waarbij we dansend door de stad gaan van De Lindenberg naar Oranjesingel 42, daar met wat Boules en Bites plezier maken om vervolgens de hele keuken van Humphrey’s aan de Mariënburg leeg te schransen en dan af te sluiten met een party in de theaterzaal van LUX. Niets van dit alles; het is stil in Nijmegen, heel stil, verdacht stil, het lijkt wel een stilte voor de storm. Toch niet weer ruzie, een conflict, een arbeidsgeschil, een financieel tekort of grensoverschrijdend gedrag? Nee, ik begrijp dat oktober 2025 aangegrepen wordt om 25 jaar LUX extra groots te vieren. Daar is inderdaad veel voor te zeggen. We zijn benieuwd en laten ons verrassen. Laten we hopen dat Catherine Deneuve het op haar 82e dan nog redt. En die Il Caso Mattei zal heus dan zijn plekje wel vinden in de programmering. Zo niet dan zullen er vast oud-medewerkers zijn die de portemonnee wel willen trekken om de vertoning van de zojuist in Bologna gerestaureerde (digital 4K) versie mogelijk te maken. In de tussentijd schijnen dit weekend toch een paar oude heren van het eerste uur, echte filmrotten, tegen de stroom in bij elkaar te komen om de 50ste verjaardag te vieren ergens op het terras voor LUX. Ik hoop dat er, in tegenstelling tot het bejaardenhuis in Maassluis, voor hen wel alcohol geserveerd mag worden. Of er een treurwilg staat, weet ik eigenlijk niet.
Il Gattopardo, de vooravond van de nieuwe tijd
Mij zie je in ieder geval een dag later bij Il Gattopardo en ik kan het iedereen aanbevelen. Meer dan drie uur oogverblindende cinema uit 1963 van de Italiaanse film- en theaterregisseur Luchino Visconti – onder meer de ontdekker van Alain Delon en Marcello Mastroianni. De meesterlijke film ademt in alles grandeur: decor, fotografie, de jeugdige schoonheid en spel van Delon en Claudia Cardinale. Een subtiel portret van een verdwijnende cultuur. De Siciliaanse prins Don Fabrizio (Burt Lancaster) ziet met lede ogen toe hoe de alleenheerschappij van de aristocratie langzaamaan afbrokkelt.
Il Gattopardo geeft je in alles het gevoel van een naderende dood, het einde. De dood van een klasse, het verval van een oud rijk vol privileges, de bestaande orde die op instorten staat, de ondergang van de oude adellijke familie, het oude Sicilië. Tijd voor een nieuw tijdperk, hoe ongewis en onzeker ook. Met de bril van nu, is deze klassieker uit 1963, gebaseerd op de gelijknamige roman van Giuseppe Tomasi di Lampedusa, actueler dan ooit. Ook nu staan we in het huidige Europa voor moeilijke keuzes, lijkt de westerse wereldorde op drift in een tijdsgewricht van oorlogen, politieke spanningen en maatschappelijke onzekerheid. Staan we nu ook aan de vooravond van een grote verandering?
Het is misschien naar om te moeten constateren, maar staat deze Il Gattopardo nu ook niet symbool voor de gehele film- en cultuursector en mogelijk zelfs voor het rijk van LUX? Is hier na 50 jaar wellicht ook plaats voor een nieuwe episode en is de grote verandering niet al vanzelf gaande? Benieuwd hoe ‘die speelfilm’ de komende jaren gaat aflopen. Mogelijk zal dat ook het gespreksonderwerp van de oude heren bij de treurwilg zijn. ‘The Times They Are Changing, tijd voor iets anders…’
