Een kleine film met minimale middelen in slechts zes dagen gedraaid, maar wel een van de verrassingen van het filmfestival van Cannes 2023. Met als gevolg: regisseur Ali Asgari werd bij thuiskomst in Teheran meteen verrast met een reisverbod voor acht maanden en een definitief werkverbod.
Hoe reken je het best af met een autoritair, repressief regime? Met humor! Met een satire. Met het tonen van amusante, absurde tot en met pijnlijke situaties. Aldus de Iraanse filmer Asgari en zijn coregisseur Alireza Khatami. Onze man in Brussel, Freddy Sartor, sprak met Ali Asgari. Maar eerst zijn impressie van de film.
Terrestrial Verses heeft de structuur van een sonnet in de Perzische poëzie: negen hoofdstukjes met een proloog en een epiloog. In de proloog wordt de stad Teheran stilaan wakker. Letterlijk en figuurlijk. Elk hoofdstukje, elke strofe is een dialoog – een dovemansgesprek zeg maar – van een vertegenwoordiger van het establishment in Iran met een onderdaan (in de letterlijke betekenis). Van de autoriteiten is geen beeld te zien, het zijn luide, anonieme vertegenwoordigers van een regime dat er alleen maar op uit is zijn burgers onder de knoet te houden. De Iraniërs met wier voeten wordt gespeeld zijn niet op hun mond gevallen, zijn mondiger dan ooit, maar halen desalniettemin toch bakzeil. Elk van de verhalen heeft als ondertitel de naam van het hoofdpersonage. De camera is statisch, beweegt niet.
Verhalen van alledag
De verhalen zijn als het ware uit het leven gegrepen – het leven van alledag in Iran. Een vader komt bij de gemeentelijke administratie de naam doorgeven van de pasgeborene: David. Maar met die naam kan de ambtenaar niet leven. Een tienermeisje, dat in een kledingwinkel een TikTok-dansje inoefent, krijgt tegen haar zin een traditioneel kleed (gewaad) aangemeten, met het oog op een komend schoolfeest. Een leerlinge wordt door de schooldirectie op het matje geroepen omdat ze naar school is gebracht achter op de bromfiets van een jongen. Een jonge vrouw is bij een werkgever op sollicitatiegesprek, een jongeman komt zijn rijbewijs afhalen, een oudere vrouw is op zoek naar haar verloren geraakte hondje en komt bij een ongeïnteresseerde politieman terecht, een filmmaker ziet zijn filmscenario zo gecensureerd dat er nauwelijks nog van een verhaal sprake kan zijn, enzovoort.
Tragikomisch en pijnlijk tegelijk
Met stijgende verbazing kijk je naar deze ook voor ons herkenbare situaties, maar de absurde context tovert vaak een glimlach op je gelaat. En toch. De zwarte humor en de lucide replieken herinneren er ons aan dat deze toestanden veeleer tragikomisch zijn, vooral pijnlijk in het moeten ondergaan. In deze zin is de film een hartenkreet, een schreeuw uit het hart.
Interview met Ali Asgari: “Het gelaat van een repressief systeem is altijd hetzelfde!”
Hieronder volgt mijn interview met Ali Asgari, een van de twee bedenkers van de film.
Waarom zien we nergens in de sketches de vertegenwoordigers van het theocratisch staatsapparaat in beeld, terwijl we ze wel horen? We zien alleen maar burgers: de onderdanen
“De film gaat over macht, over misbruik van macht, over het systeem. Het gelaat van het systeem is altijd en overal hetzelfde. Wij wilden focussen op het individu: mensen die dag in dag uit voor de gewoonste dingen met een repressief systeem worden geconfronteerd. Elk detail van wat in het zicht van de camera gebeurt, boeit ons. Al onze hoofdpersonages zijn mondig, geven niet zomaar toe, gaan in verzet.”
Van alle personages is de zwakste nog de filmmaker, die zijn scenario, zijn filmverhaal, aan een censuurcommissie moet voorleggen. En vrij snel toegeeft. Van het oorspronkelijke verhaal blijft na discussie vrijwel niets meer over.
“Dat verhaal is gebaseerd op wat we zelf hebben meegemaakt. We zouden een verhaal verfilmen over een jongen die zijn vader wil vermoorden. In de Islamcultuur is dat not done.”
De verhalen gaan uit van herkenbare situaties met een absurde wending. De zwarte humor moet dan het pijnlijke incident telkens wat verbloemen, wat verzachten?
“We wilden niet opnieuw de drama’s verfilmen die de Iraanse film wereldberoemd hebben gemaakt. Thematisch zijn al deze verhalen misschien wel verwant, toch is onze film anders. Als je om iets lacht, dan wordt het nooit ernstig. Moet je publiek om een situatie lachen, dan doe je ze nadenken, dan zeggen ze bij zichzelf: ‘Dat kan toch niet!’ Daarom kozen we voor een zwarte komedie. Op zich zijn de verhalen zeer pijnlijk, maar dat zou de film onverteerbaar maken. Dankzij de humor ontstaat er een band met het publiek, kan het zelfs inspirerend werken. De film is zoals het leven: soms een lach, soms een traan!’”
In het eerste verhaal wil een jonge vader per se dat de pasgeborene David heet, wat de ambtenaar in Teheran uitdrukkelijk afwijst. Dat doet denken aan het Bijbelse verhaal van David versus Goliath waarbij David wint.
“Voor de ambtenaar is het in Iran geen gebruikelijke naam, klinkt te Joods, zonder dat hij dat toegeeft. Alle verhalen zijn religieus geïnspireerd, want de hele Iraanse maatschappij is doordrongen van religie: de Heilige boeken, het Laatste Oordeel et cetera. In Iran is 99% van de bevolking moslim, christendom komt er vrijwel niet voor. De namen van de personages zijn daarom van belang en met zorg gekozen. De film is vooral gemaakt voor een Iraans publiek en in amper zes dagen opgenomen. Niets werd geïmproviseerd, alles was uitgeschreven. Nadat de film in het buitenland in de bioscoop te zien is geweest, komt ie online: clandestien en gratis!”
Hoe zijn jullie tot deze unieke vertelvorm gekomen?
“Eerst was er de vorm: statische shots. De macht beweegt geen vin! Daarna zijn de verhalen gekomen: de naam van je baby, kleren voor een schoolfeest, wat je draagt, een sollicitatie, een rijbewijs, een kwijtgeraakt hondje, enzovoort. Op een bepaald moment hadden we vijftien verhalen. We hebben gekozen voor persoonlijke verhalen die zowat de cyclus van het leven omvatten. Zes van de verhalen zijn om die reden gesneuveld, nog voor de opnames. Het Perzische sonnet telt elf verzen. In de film wordt dat een proloog en een epiloog en de negen sketches, negen verhalen gegrepen uit het alledaagse leven in Teheran.”
