Met Raphael Rodan, coartistiek leider van International Storytelling Festival (ISF), verdiepte ik mij al december 2021 in het fenomeen storytelling en de noodzaak tot vernieuwing van dit genre. Maar het toen geplande Storytelling Festival in de Thiemeloods werd vanwege de coronamaatregelen verplaatst naar 6, 7 en 8 mei 2022. In Amsterdam beleefde het ISF overigens begin november 2021 zijn tiende editie. Nijmegen, waar de ambitie leeft om storytelling op de kaart te zetten, maakt ISF nu z'n debuut. Lees waarom je het festival niet mag missen!
Er waait een frisse winddoor vertelkunst. Want storytelling gaat allang niet meer over enkel de kunst van het ambachtelijk neerzetten van mythes en sprookjes. In de zoektocht naar wat de mens drijft en hoe je je daarin kunt herkennen, zijn we in performersland toe aan een frisse wind. Wat Raphael Rodan betreft is het tijd voor professionalisering van het metier. Wie is deze vernieuwer die ook in de Nijmeegse editie een workshop vertelkunst geeft?
Storyteller Raphael Rodan
Raphael Rodan verliet Israël om in Engeland theater en storytelling te studeren. Met zijn eerste show tourde hij door Europa en bleef bij het ISF hangen: de toenmalig artistiek leider nodigde hem uit om samen met Sahand Sahebdivani – een van oorsprong Iraniër, die al sinds zijn derde in Nederland woont, en de andere artistieke leider van het ISF – een vertelling te maken. Dat werd Kingdom of Fire and Clay en was revolutionair in storytellingland vanwege het onderwerp (de connecties tussen Iran en Israël) én de vorm. Je kon namelijk niet zeggen dat het puur storytelling of theater was, en ze speelden in een mix van schoonheid en pijn. In traditionele zin allemaal niet gebruikelijk. Wat is precies Rodans idee?
“We all have roots. And in a story you can tell it by using cultural details, but when the deeper narrativ is presented as a universal question, everyone can connect.”
De kunst je persoonlijke verhaal universeel vertellen. De kunst van het vertellen had overwegend een folkloristisch en mythische insteek, zo wordt er tegen de vertelling als amateurkunst aangekeken, aldus Rodan. Daar mag iets substantieels tegenover gezet worden. In Nederland krijgt vertelkunst in de Mezrab Storytelling School (MSS, Amsterdam) vorm, waar hij samen met Sahebdivani doceert. Wat MSS vooral beoogt, is dat de performer persoonlijk materiaal inbrengt en hij of zij de vertelling op een universeel niveau leert tillen; daarbij moet het over wezenlijke vragen gaan. Zo overstijg je de anekdote, maar ook de onvermijdelijk cultureel bepaalde inbreng van de performer. Dat is belangrijk als je wilt verbinden.
Je geconstrueerde herkomst afpellen en dan als persoon omarmen. Want in eerste instantie, zegt Rodan, verbinden persoonlijke verhalen helemaal niet. “The story you grow up with, created your imagined identity”, vertelt hij, en het is een constructie. Rodan stelt daarom expliciet de vraag wie de storyteller achter deze constructie is en wat gebeurtenissen op een dieper niveau voor hem of haar als performer betekenen. Alleen zo kom je bij universele waarden uit en verbind je. Zijn recentste show bijvoorbeeld gaat over het verwerpen van zijn (geografische, familiaire bepaalde, culturele) herkomst, die hij vervolgens, als persoon, weer omarmt. Iedereen heeft roots en dat is universeel.
Het doel heiligt alle vertelmiddelen. Als je voldoet aan de voorwaarden van professionalisering van het metier, persoonlijke inbreng, de drang belangrijke vragen op te willen werpen en die universeel toegankelijk te performen, heiligt het doel allerlei vertelmiddelen, waarbij de traditionele vertelvorm (verteller tegenover het publiek) losgelaten wordt. Rodan zelf gelooft niet in strikte genres. Op het ISF werden naast (traditionele) vertellingen ook comedians en theatervoorstellingen geprogrammeerd. Bottom line is dat alleen entertainment gewoon niet genoeg is!
Publiek als medeacteur
Theater is in feite the next step of storytelling. Bij storytelling laat je definitief de vierde wand weg (je ziet je publiek). Dat gebeurt ook wel in theatervoorstellingen en vaak in cabaret, toch is een theatermonoloog nog geen story, omdat de acteur niet per se uit is op interactie met het publiek. Bij storytelling echter doe je bewust aan inclusie, alsof je publiek je medeacteur is. Verder houd je je aan een vertelstructuur en hoef je niet, zoals in theater vaak gebeurt, een verhaal in stukken te breken. Daarnaast is de storyteller – in de basis acteur – autonoom en authentiek, concludeer ik in het gesprek. Door de drang een wezenlijke vraag te onderzoeken en die uiteindelijk in een vertelling neer te zetten, ligt het dus voor de hand naast acteur ook de maker van je eigen materiaal te zijn.
Je licht laten schijnen over prangende vragen. Sahebdivani heb ik, op zoek naar informatie voor het interview met Rodan, op een mooie uitspraak betrapt: ‘Een verhaal kan niet de wereld veranderen en het donker wegnemen, maar wel een licht laten schijnen.’ En licht, zoals je weet, geeft naast blijdschap ook verheldering, bijvoorbeeld van prangende vragen. En prangende vragen hebben mensen altijd.
Kijk voor de programmering op de site van Meneer Otis of de Thiemeloods.
Dit interview met Raphael Rodan is een geactualiseerde versie van het oorspronkelijke dat Ugenda in december 2021 publiceerde.
