Hoe zit het nu met Tom Lanoyes toneelstuk De Jossen? Gaat het over een onnavolgbare groepshappening? Kijk ik naar een rondbanjerende kluwen individuen? Vanavond kijk ik in elk geval naar de versie van theatergroep FOM JC. Zij zetten De Jossen, allen gekleed in casual sportoutfit, neer in een los ogend toneelbeeld en tussen gymattributen. Ze roepen het idee op van een school vissen die dan weer de ene, nu weer de andere kant op beweegt. Maar telkens is er één vis die even uit deze beweging stapt, bijvoorbeeld met een bekentenis of in een vlaag van wantrouwen c.q. onzekerheid. Groepsprocessen dus, met haperingen. Heerlijk.
Als het publiek binnenkomt, tonen de Jossen zich op hun best: er is saamhorigheid, ingetogen betrokkenheid op elkaar en dit alles heel ontspannen. Zo slaan ze de tijd die het ons kost om te gaan zitten dood met een hoop knuffelbeesten waarmee eindeloos getut en losjes overgegooid wordt, of gegoocheld en gefrunnikt. Wel apart eigenlijk voor een stelletje uit de kluiten gewassen semi-sportievelingen, denk ik. Eén Jos, ergens achterin, hangt Papillon lezend in een fauteuil, weer een andere noteert in blokletters een songtekst op een flip-over – af krijgt hij het niet.
Moord en doodslag
Het verhaal zelf komt los met dat overbekende vertrouwenspelletje: om de beurt laat een Jos zich achterover vallen en vertrouwt erop dat de andere Jossen hem opvangen, tot een zoveelste Jos weigert. “Ik voel mij zo anders!” zegt hij. Via een lang betoog over zwarte gaten en schrijvers die je gelezen zou moeten hebben (maar nee) komt hij er vervolgens op uit dat-ie ‘leegloopt’ alsof het leven één lange scheet naar het graf is, een bekentenis gelardeerd met spijt en opluchting. Dan gebeurt er iets wat je van een groep verwachten mag: deze bekentenis lokt één voor één dergelijke gevoelsuitbarstingen, en ook voorzichtige adhesie, uit – tot (jawel) een laatste Jos onthutst op de voorlaatste reageert met een, “Wat zegt gij nu?!” Daarbij verliest hij zich te veel in die voorlaatste, waardoor er weer een andere Jos jaloers reageert en hoppa: daar is de volgende kettingreactie. Zo ongeveer loopt het met de Jossen. Ze storten zich in dit heen en weer gedoe dat het een lieve lust is, tot een collectieve moord plaatsvindt, die daarna even zo makkelijk, wiegend over de gebruikelijke spijt-emoties, overgaat in een gelikte rouwdienst met foute toespraken. Zie daar deze voorstelling waarvan de ondertitel luidt: Val en revival der saamhorigheid. En nee, echt onschuldig zijn onze Jossen niet, de knuffels ten spijt.
Oeps! Een dekentje
Toneelgroep FOM JC kiest in een regie van Bram van Tilburg een heel aardige setting: lekker in een sportzaalsfeertje met toestellen als meubilair en iedereen in hetzelfde sportkloffie. Helemaal af is dat kloffie door die gebreide mutsen: allemaal identiek en allemaal zo….tja: lekker mutsig! De personages blijven dan ook in die schijnaandoenlijkheid, zelfs als ze tot hun ‘onvergeeflijke’ en collectief uitgevoerde doodslag komen (als er een Josje van tussen wil), een moordpartij die prachtig gladgestreken wordt in die rouwdienst, alleen al vanwege dat zachtjes dooremmerende gesnik en de gratuit ingenomen rol van een van hen als voorganger. Het moordwapen, een lange, soepele doek, wordt in de slotscène overigens gewoon weer een dekentje, en jawel: een collectief dekentje.
Collectieve pret
Leuk zijn op zich ook een paar details, waarvan ik er eentje ga proberen te duiden, enkel omdat ik ooit het boek Papillon (Vlinder, 1969) van Henri Charrière gelezen heb. In dat verhaal probeert de hoofdpersoon (de schrijver zelf) tot negen keer toe te ontsnappen uit een streng bewaakte gevangenis waar hij vastzit voor een moord die hij nooit heeft begaan. In dat verhaal is de man geketend aan een ogenschijnlijk willekeurig lot waar geen ontsnappen aan lijkt. Ook de Jossen op de speelvloer lukt het maar moeizaam om weg te komen (en hun onschuld te bewaren). Het andere detail puzzelt mij nog. Dat was die tekst op de flip-over. Misschien moet ik de hele song kennen om er wat mee te kunnen? In dergelijke details zit misschien een minuscule achillespees: ik moet te veel moeite doen om deze tekens te duiden. Maar ach, dat mag de collectieve pret zeker niet drukken. Mag ik meer van dit soort stukken?
De Jossen van theatergroep FOM JC wordt vrijdag 17 februari a.s. voor de derde en laatste maal opgevoerd in De Vasim.
