Als u ook maar half zo gefascineerd bent door de val van de Roemeense dictator Nicolae Ceausescu als ik, dan zult u blind kiezen voor The New Year that Never Came van Bogdan Muresanu, sinds afgelopen donderdag te zien in LUX. Ceausescu’s ondergang verliep in een vloek en een zucht op 21 en 22 december 1989, en pas jaren nadien zou er een gloedvolle golf aan films over ons worden uitgerold. The New Year that Never Came is daar weer een uitloper van.
Muresanu’s film richt zich op de levens van een aantal burgers in die decemberdagen vlak voor het demasqué van Ceausescu’s regime, maar niet elke verhaallijn is even geslaagd. De vertelling over het jochie dat de Kerstwensen van de familie op de post heeft gedaan, is evenwel hilarisch goed. De vader raakt totaal in paniek, want wat als de Securitate de brief in handen krijgt? De geheim agenten zullen de ernst van de opmerking over ‘oom Nick’ heus wel begrijpen.
Oorspronkelijk was deze episode een korte film uit 2018 van zo’n 23 minuten die nu in een groter mozaïek is verweven. Wat ook goed is: de manier waarop alle verhaallijnen in een lang uitgesponnen montage bijeen worden gebracht op de Bolero van Maurice Ravel. Dit nummer was al precies eender zo gebruikt door Claude Lelouch in zijn Les Uns et les Autres (1981), maar ook in The New Year that Never Came werkt het.
Desondanks blijft Muresanu’s film in de schaduw van zijn fameuze voorgangers die verantwoordelijk waren voor de glorieuze jaren van de Roemeense cinema, ingeluid met The Death of Mr. Lazarescu van Cristi Puiu uit 2004. De oorspronkelijk Hongaarse meneer Lazarescu, die bekend staat als alcoholist, heeft dringend medische zorg nodig. We volgen hem in lange takes tijdens een nachtelijke rondgang langs dokters en hulpposten. Het geniale aan Puiu’s film is dat die evenzeer een tragedie is over een mens in nood als een komedie over het doorzichtige afschuifgedrag van de artsen die onwelwillend zijn om hem te behandelen. Als hij eindelijk op de operatietafel komt te liggen, eindigt de film en verschijnt de titel in beeld: De dood van Mr. Lazarescu.
Corneliu Porumboiu
Dergelijke zwarte humor zal maatgevend zijn voor de post-communistische Roemeense hausse aan films, met 12:08 East from Bucharest (Corneliu Porumboiu, 2006) zelfs als een goede kandidaat voor beste komedie van deze eeuw. Een lokaal televisiestation heeft het plan opgevat om met Kerst een herdenking te doen: het is 16 jaar na de val van Ceausescu, en men wil weten of er in het stadje al protesten tegen de dictator plaatsvonden voordat die op 22 december 1989 om 8 minuten over 12 overhaast uit zijn paleis vluchtte per helikopter.
Het is zoeken naar geschikte gasten, en de presentator die zijn eigen liefdessores heeft, zal een alcoholistische wiskundedocent met drankschulden en een oud mannetje dat sporadisch als Kerstman figureert ontvangen. Tijdens die uitzending gaat van alles hilarisch mis, en vooral de hardnekkige bewering van de docent dat hij al in de ochtend aan het demonstreren was op een plein roept veel reacties van inbellende kijkers op – en de discussies gaan van kwaad tot erger. Het wordt allemaal droog geregistreerd, omdat de presentator absoluut geen avontuurlijk camerawerk wenst. De tweede helft van de film is zo geestig omdat de Roemeense revolutie wordt ontheiligd en als een farce van meelopers wordt gepresenteerd.
Porumboiu’s opvolger Police, Adjective (2009) was meer wrang dan grappig, maar ook weer razend knap. Een jonge agent heeft opdracht om een scholier te volgen vanwege vermeend gebruik van marihuana en mogelijk handelt hij in drugs. Aangezien het laatste niet het geval blijkt, voelt de agent geen noodzaak een belastend rapport op te stellen. Maar daar is zijn chef het mee oneens en hij roept hem op het matje. In een statisch shot van zo’n tien minuten moet de jonge agent steeds in het woordenboek definities opzoeken. Hij moet voorlezen wat ‘geweten’ inhoudt, wat ‘gewetensbezwaar’ is, ‘morele wet’ en ‘politie’. Zijn chef wrijft hem in dat als je als politie de wet naar eigen inzicht interpreteert, er chaos zal uitbreken. Dus, doe je werk, jongen.
Pronkstuk: 4 Maanden, 3 Weken en 2 Dagen
Er kan geen misverstand bestaan over welke film het pronkstuk is van deze Roemeense renaissance: het verpletterende 4 Maanden, 3 Weken en 2 Dagen van Cristian Mungiu uit 2007 kan niet genoeg geprezen worden. De opzet is eenvoudig. Studente Gabita is ongewenst zwanger in Boekarest, 1987. Abortus is verboden, en afgaande op de titel is de zwangerschap al flink gevorderd. Maar er is een ‘arts’ bereid gevonden om tegen een royale vergoeding de foetus illegaal te laten afdrijven. We volgen op de dag van de afspraak een vriendin van de studente, Otilia, die alles gaat regelen: ze haalt de arts op, ze bespreekt een hotel – en omdat het volgeboekt blijkt, moet ze noodgedwongen naar een tweede keus uitwijken.
Tot overmaat van ramp hebben de vriendinnen onvoldoende geld maar de arts neemt geen genoegen met uitstel van betaling. De film toont in strakke shots hoe Otilia haar afwegingen maakt: zal zij die nare arts haar lichaam schenken? Zij zal zich opofferen, maar dat zien we niet, want het ging erom te laten zien hoe zij in stilte aan het wikken en wegen is.
De scène wordt nog overtroffen door de episode waarin Otilia bij haar jarige schoonmoeder langs moet. Zij kan niets zeggen over Gabita tegen haar vriend en diens familie, want de Securitate heeft overal ogen en oren. Zij durft geen excuus te verzinnen om weg te blijven, want dan wekt ze argwaan. En dan krijgen we een minutenlange shot, waarin we familie en vrienden aan tafel zien zitten, met Otilia in het midden van het beeld als een nabootsing van Leonardo Da Vinci's Het Laatste Avondmaal. Er is een levendige conversatie, maar Otilia doet zelf niet mee aan het gesprek. Ondertussen speelt zij dat ze geïnteresseerd luistert én dat ze nu graag bij haar vriendin wil zijn om haar tot steun te kunnen zijn na de abortus.
Graduation
Alle films die Mungiu nadien maakte, zijn verbluffend goed gebleken: Beyond the Hills (2012), Graduation (2016), R.M.N. (2020). Graduation fileert de post-communistische samenleving in Roemenië. Een echtpaar is teruggekeerd na de val van Ceausescu in de hoop dat de periode na de revolutie voorspoed brengt. Maar tot hun teleurstelling tiert corruptie nog welig in overheidsdiensten. Het echtpaar wil daarin niet meegaan, en moet posities beneden hun niveau aanvaarden. Zij heeft een slecht betaalde baan, hij heeft een redelijk salaris als arts.
Nu hebben zij een dochter die eindexamen gaat doen, en als zij haar hoge cijfers handhaaft, krijgt ze een beurs om in Londen te studeren. Haar ouders wensen vurig dat ze die kans op een betere toekomst krijgt. Vader rijdt haar op een examendag naar school, maar omdat zijn jonge minnares op hem wacht, zet hij haar in de nabijheid af. Terwijl de dochter het laatste stukje naar school wandelt, wordt ze aangerand. Ze is zo overstuur dat ze zo goed als zeker haar kans op goede scores verspeelt. De vader, die zich als moreel rechtschapen heeft willen voordoen, probeert zijn fout te herstellen door te gaan bedelen om gunsten voor zijn dochter. Maar als hij eenmaal een route van onzuiver handelen gaat bewandelen, werkt hij zich alleen maar verder in de nesten. Wat Graduation zo goed maakt, is dat die zich beweegt tussen mededogen met de vader die zijn dochter wil ‘redden’ en een milde veroordeling van zijn rol als vermeend eerbare burger.
Mungiu is geen veelfilmer – hij maakt een film eens in de zoveel jaar. Wat dat betreft vormt hij een contrast met Radu Jude, die zich heeft ontwikkeld tot een onwaarschijnlijk productieve filmmaker en een van de meest spraakmakende van vandaag de dag. Over hem schreef ik eerder op ugenda: https://www.ugenda.nl/opinie/radu-jude-welke-nederlandse-filmmaker-volgt Jude is een filmmaker die allerhande filmregels tart, en het lijkt soms of hij maar wat aan rotzooit (zou schilder Karel Appel erover gezegd kunnen hebben).
Naar eigen zeggen moet je volgens Jude niet te krampachtig nadenken of iets wel of geen cinema is. Dan schep je ruimte voor creatieve vrijheid. Onlangs heeft hij met filosoof Christian Ferencz-Flatz een ‘compilatiefilm’ gemaakt, gevuld met Roemeense reclamefilms van na de val van Ceausescu. Die reclames zijn zo onnozel dat het getuigt van ironie om ze serieus te nemen, zo zei Ferencz-Flatz tegen Filmkrant. En Jude stelde uit livestream beelden van het graf van Andy Warhol het een uur durende Sleep #2 samen, met onder meer grazende reeën en fans die blikjes Campbell Soup plaatsen. In Warhols Sleep (1965) kijken we meer dan vijf uur naar een slapende John Giorno. Jude borduurt er ironisch op voort: als artiest had Warhol van roem zijn thema gemaakt, en zie, vele jaren na zijn dood is die roem nog niet uitgedoofd, maar een beetje potsierlijk is het ook, al was het maar vanwege die bedevaartganger met Warhols typische blonde pruik op het hoofd.
