Lezing Arnon Grunberg
Geschreven door Eva-Marijn de Vries donderdag, 12 mei 2011 00:00
Traumaverwerking met behulp van literatuur, kan dat? Het is de vraag die cultuurtheoloog Marc de Kesel in zijn introductie van Arnon Grunberg stelt. Grunberg is zelf verschillende keren op bezoek geweest bij de Nederlandse militairen in Afghanistan en gaf hen na terugkomst een ‘literair trainingskamp’ waarin hij de soldaten in staat stelden hun ervaringen en trauma’s op schrift te stellen. In deze lezing zal hij aangeven wat de rol van literatuur kan zijn.
Shame on us
Na wat hielenlikkerij jegens Grunberg gaat De Kesel op een geestige manier verder met het thema. ‘Voor zover mijn inleiding, nu mijn schaamte. Ik moet de heer Grunberg straks namelijk interviewen. “Is literatuur therapeutisch? Is Homerus een pil?” Ik schaam me voor die vragen, omwille van wat de vraag al voor vooronderstellingen stelt, nog voor het antwoord wordt gegeven.
Hij vervolgt zijn twijfel over de therapeutische werking van literatuur wat betreft traumaverwerking. ‘Wat als traumaverwerking alleen een neveneffect is?’ Hij stelt dat het wellicht een toevallige bijkomstigheid is en literatuur alleen traumaverwerkend is voor niet-getraumatiseerden die zich trauma’s kun voorstellen. Voor mensen die echt trauma’s hebben, werkt literatuur niet. Om ze te verwerken, moet je er vrede mee hebben, ze omarmen. ‘Snapt u mijn schaamte? Alsof we echt getraumatiseerden hun trauma’s afnemen, er fictie van maken en daar vervolgens van genieten, want literatuur heeft altijd iets frivools. Shame on us.’
‘Welkom thuis’
Dan is het woord aan Arnon Grunberg. Met zijn kleine verschijning verdwijnt hij bijna achter de imposante katheder van de Wintertuin. Wat ongemakkelijk en met een introductie van verwaarloosbare lengte start hij zijn verhaal ‘Welkom thuis’, dat hij speciaal voor deze avond heeft geschreven.
Marc, , man van Bianca en vader van Tess (7) en Tijn (5), komt terug van een missie in Afghanistan. Hij is 1,5 uur later thuis dan gepland en heeft niet gebeld. Ondanks de tekening en de taart hangt er een grimmige sfeer. Wanneer ze weer seks hebben, lijkt het meer of Bianca op een van haar geriatrie-patiënten zit, dan op haar man. ’s Nacht stapt Marc uit bed, gaat languit op de keukenvloer liggen en huilt hard.
Noa is psychiater en zit tegenover haar cliënt, een officier. ‘Die huilaanvallen, heb je die vaak?’ De officier bekent dat hij zijn zoon heeft geslagen en het maar eens tijd vond erover te praten. Hij wordt ziedend en beweert dat Bianca een affaire heeft met een longarts. ‘U moet me helpen dat geneuk te stoppen, zonder dat ik ze vermoord.’ Noa’s antwoord: ‘Misschien moeten we het toch eens over Afghanistan hebben.’ Ze brengt hem in contact met haar man, die schrijflessen geeft.
Simon Maas, niet bepaald een groot schrijver, geeft iedere week een schrijfcursus in de bibliotheek van Arnhem. Het verhaal van de officier waarin hij zijn vrouw en de longarts doodsteekt, vindt hij erg goed. ‘Het is geen verhaal, het is mijn missie’, aldus Marc. Hij nodigt hem uit voor een etentje, om te beoordelen of zijn vrouw het type is dat zich dagelijks laat neuken door een longarts.
Nadat Bianca vrijwel het hele diner heeft gezwegen, haalt ze een laptop tevoorschijn en leest voor: Haar vagina is zo droog als Afghanistan. In haar schede vind je de lijken van de Afghanen die ik heb vermoord en van mijn vrienden die vermoord zijn door de Afghanen.
De boel escaleert, Marc vertrekt. Hij wordt door Simon naar zijn moeder gebracht, waarna Simon zich niet kan beheersen en teruggaat naar Bianca.
Marc leert de oude vrouw te sluipen door het huis en plat op de keukenvloer te liggen. Dan vraagt hij haar naar een keukenmes. ‘Ik heb een missie.’
Simon begrijpt eindelijk waarom hij nooit een groot schrijver is geworden. Het gemis in zijn boeken is een trauma. Met zijn vingers gaat hij in de anus van Bianca. Zij is zijn trauma. Hij neukt haar en wanneer het hem lukt vier vingers in haar anus te stoppen, opent hij pas zijn ogen en ziet het broodmes van zijn moeder.
Kritisch publiek
Het interview vangt aan met een zenuwachtig gelach, wat niet verwonderlijk is na een dergelijk verhaal. Marc de Kesel vermant zich en stelt het dilemma aan de kaak tussen frivoliteit en het verschrikkelijke van bijvoorbeeld een oorlogstrauma. Grunberg legt uit dat pure frivoliteit in een boek niet werkt en haalt de definitie ‘noodzakelijke omweg’ aan waarmee een student in zijn masterclass die middag op de proppen kwam. ‘Je moet enige afstand nemen van de feiten. Er iets fictiefs van maken en er dan mee spelen. Je trauma moet op zijn minst een goede buurman worden.’
De vragen uit het publiek zijn vernieuwender en bovendien verrassend kritisch. ‘In hoeverre was het verhaal een eigen trauma?’, met een wijselijk zwijgende Grunberg tot gevolg. Of: ‘Stel, een ouder verliest een kind, hoe kan hij dan in hemelsnaam iets frivools maken van de verwerking hiervan?’, waarop Grunberg toegeeft daar net zo machteloos tegenover te staan.
Op een vraag of hij zelf traumaverslaafd is, geeft hij aan dat zijn boeken inderdaad altijd de romantisering van het lijden bevatten. ‘Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat ik tien boeken heb geschreven, maar ook dat ik tien trauma’s heb geschreven.’
Een meer vernieuwende kijk op het thema zit er niet meer in. Grunberg weet zijn antwoorden zoals altijd prachtig te verwoorden, maar eigenlijk komt het iedere keer neer op dezelfde conclusie als die De Kesel al in zijn inleiding trok. Desalniettemin een verhaal dat je vol verafschuwing grijpt en een thema waar best eens over nagedacht mag worden.
Wat:Arnon Grunberg - Lezing Literatuur en traumaverwerking
Waar: Radboud Universiteit
Wanneer: 11-05-2011
Door: Eva-Marijn de Vries